लुनाना: अ याक इन द क्लासरूम || Lunana: A Yak in the Classroom Movie Review

 "लुनाना: अ याक इन द क्लासरूम" एका सत्यकथेवर आधारित चित्रपट आहे. " जिग्मे दोरजी" यांच्या जीवनाचा शिक्षक म्हणून प्रवासाचे यात चित्रण केले आहे. " शिक्षकाच्या हातात भविष्याची चावी असते." हा महत्व पूर्ण संदेश या चित्रपटाने मांडला आहे. "लुनाना" गावातील शाळा हि फक्त भूतान मधील नाही तर जगामधील सर्वात दुर्गम गावातील एक शाळा आहे. या गावात पोहचण्यासाठी ७-८ दिवस पायी प्रवास करावा लागतो. हिमालयाच्या कुशीत वसलेले हे गाव आहे. जिथे जवळपास रस्ता नाही, वीज नाही, दुकान नाही आणि हॉस्पिटल नाही. शाळा आहे पण ती देखील हिवाळा सुरु झाल्यावर बंद होते.  कारण हिमालयात नदी बर्फाने गोठू लागल्यावर या गावातून कुठेच प्रवास करता येत नाही. 

PC:Google

या चित्रपटात भूतानमधील आधुनिक शहर आणि ग्रामीण पारंपरिक  जीवनाचे सुंदर चित्रण केलेले पाहायला मिळते.  या चित्रपटाची कथा एका "उग्येन" नामक तरुण आणि महत्त्वाकांक्षी शिक्षकाभोवती फिरते. उग्येन हा सरकारी शाळेत शिक्षक असतो. पण त्याला शिक्षक म्हणून त्या नोकरीत अजिबात रस नसतो आणि काम करण्याची इच्छा नसते. त्याला  ऑस्ट्रेलियामध्ये जाऊन गायक बनायचे असते. त्याला आरामदायी आणि सुखसोयीने समृद्ध वाटणारे  शहरी जीवन जगायचे असते. पण शाळेसोबत झालेल्या कॉन्ट्रॅक्टमुळे अनिच्छेने त्याला " लुनाना" नामक  दुर्गम गावात शिकवण्याची जबाबदारी दिली जाते. करारानुसार शेवटचे ३ महिने शिल्लक असतात म्हणून तो 'लुनाना' गावी जाण्याचा निर्णय घेतो.  शहरातून "लुनाना" गावी पोहचण्याचा प्रवास  खूपच चित्तथरारक आहे.  

७ दिवसांच्या प्रवासानंतर 'लुनाना' सारख्या दुर्गम गावात पोह्चयल्यावर मात्र त्याला आपण इथे शिकवण्याची जबाबदारी पार पाडू शकत नाही म्हणून पुन्हा घरी जाण्याची विनंती करतो. कारण तिथे  ना वीज, ना रस्ता, ना मोबाईलला नेटवर्क, ना शौचालय, ना फळा वैगरे  शहरासारखी कोणतीच आधुनिक सुविधा नसते. पण तेथील सरपंच सांगतात कि, "लगेच परतीचा लांब प्रवास अशक्य आहे कारण प्रवासाचा थकवा दूर होण्याकरिता काही दिवस थांबण्याचा सल्ला त्याला दिला जातो." 

त्या वेळी उग्येन गावातील मुलांना शिकवण्याचा आणि स्थानिकांशी संपर्क साधण्याचा प्रयत्न करतो.  गावाची संस्कृती, दैनंदिन जीवन आणि चित्तथरारक हिमालयीन आयुष्य कसे असते हे जाणून घेण्याचा प्रयत्न करतो. या गावातील गावकऱ्यांचा निसर्ग आणि पर्यावरण यांच्याशी घट्ट नाते आहे. यासाठी ते कायम निसर्गाचे उपकार मांडत असतात. "याक" हा इथला देवाप्रमाणे मानला जाणारा एक प्राणी आहे. याकचे इथल्या ग्रामीण पारंपरिक जीवन आणि निसर्गाशी महत्वपूर्ण जोडणारे गुंतलेले नाते आहे. उग्येनला  संपूर्ण गावात "शिक्षक" म्हणून त्याला खूप मान मिळतो कारण, इथे  "शिक्षकाच्या हातात भविष्याची चावी असते." हि महत्वपूर्ण शिकवण त्याला शिकायला मिळते.  एक निराश, इच्छा नसणारा शिक्षक ते  गावातील विद्यार्थ्यांना शिक्षण किती महत्वपूर्ण आहे म्हणून आपुलकीची भावना शोधणाऱ्या व्यक्तीपर्यंतचा प्रवास खात्रीपूर्वक चित्रित केला आहे, ज्यामुळे प्रेक्षकांना त्याच्या व्यक्तिरेखेशी भावनिक पातळीवर जोडता येते. 

भूतान मधील पहिला ऑस्कर नॉमिनेशनला पोहचलेला हा चित्रपट आहे. तसेच याला अनेक आंतरराष्ट्रीय अवॉर्ड मिळाले आहेत. हा चित्रपट एका सरकारी शिक्षकाचा प्रवास दाखवतो. चित्रपटातील सुंदर हिरवळ असेलेले गाव, साधी माणसे आणि साधी राहणी प्रेक्षकांना नक्कीच भुरळ घालतो. चित्रपटाचे सिनेमॅटोग्राफी भूतानच्या लँडस्केपचे विस्मयकारक सौंदर्य कॅप्चर करते, दर्शकांना दुर्गम आणि मंत्रमुग्ध करणाऱ्या जगात पोहोचवते. २019 मध्ये हा चित्रपट प्रदर्शित करण्यात आला होता. अमझोन प्राईमवर हिंदी भाषेत हा चित्रपट आपल्याला पाहायला मिळेल. 

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

लेखिका : अंजली प्रविण, ८+ वर्षांपासून समुपदेशक आणि डेटा विश्लेषक  म्हणून सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत आहेत. 

amkar.anju@gmail.com

 

तुला दहावी / बारावीला किती टक्के होते ? हे इतकं महत्वाचं आहे का ? || Beyond the Grades: Understanding the Relevance of SSC and HSC Exams

 तुला दहावी / बारावीला किती टक्के होते ? हे इतकं महत्वाचं आहे का ?

काल एका ४५ वर्षीय संदीप नावाच्या पालकासोबत माझे समुपदेशन विषयावर चर्चा सुरु होती. तेव्हा बोलता बोलता त्यांनी त्यांच्या दहावीत असणाऱ्या मुलीबद्दल सांगायला सुरुवात केली. मुलीची परीक्षा जवळ आली म्हणून मी महिनाभर सुट्टी घेतली. मी स्वतः तिचा रोज अभ्यास घेतो. बाहेरचे खाणे- जाणे सर्व बंद केले. फक्त अभ्यास एके अभ्यास... यंदा ९० % मार्क्स मिळायलाच पाहिजे. अन्यथा मनासारखं करिअर कुठे मिळत. त्यानंतर त्यांनी लहानपणीचा एक अनुभव सांगितला कि, "मला सहावी नंतर कधीच बाहेर खेळायला जाऊ दिले नाही. संध्याकाळी थोड्यावेळासाठी तरी मित्रांशी बोललो तरी आई ओरडायची. मी फक्त आणि फक्त अभ्यास करायचो. कारण पाच वर्षांनी मी दहावीला जाणार होतो. घरातील केबल काढून टाकली आणि टीव्ही बंद केले.  घरात काहीच मनोरंजनाचे साधन नव्हते म्हणून मला सकाळी वर्तमानपत्र वाचायची सवय लागली.  मला दहावी आणि  बारावीला ७० टक्के च्या पुढेच मार्क्स पडले." थोड्यावेळाने त्यांनी सिगारेट पिण्यासाठी ब्रेक घेतला हा. 

तेव्हा मी त्याला एक प्रश्न विचारला कि, " तूम्ही तुझ्या आयुष्यातील पहिली सिगारेट केव्हा पिली ?"

उत्तर मिळाले कि, " आठवीत असताना."

त्यानंतर मी त्यांना अजून तीन प्रश्न विचारले  कि, " आज तुम्ही जिथे नोकरी करत आहे तिथे कोणी तुझे दहावी / बारावीचे टक्के विचारले का ? 

त्या ७०% टक्क्यांनी तुमच्या करिअरमध्ये ठरवलेल्या गोष्टी अगदी प्लॅन नुसार परफेक्ट झाल्या का ?    

तुम्ही आज तुमच्या शिक्षण आणि नोकरी बाबत आनंदी आणि समाधानी आहात का ? 

तिन्ही प्रश्नाचे उत्तर एकच मिळाले, " नाही."

मुलं दहावी / बारावीला पोहचली कि त्या मुलांचे टेन्शन कमी करण्यासाठी काहीच पर्याय शिल्लक नसतात. आई, वडील, नातेवाईक आणि समाज हे एकत्रितपणे रेड अलर्टसारखे ऍक्टिव्हेट होतात. आणि नकळतपणे त्यामुलांवर सर्वजण मिळून प्रेशर देतात... दबाव देतात.... त्यानंतर पालक हीच गोष्ट अभिमानाने सर्वीकडे सांगतात देखील कि, " आम्ही ना आता टीव्ही बंद केला. आम्ही खेळायला बाहेर पाठवायचे बंद केले. आम्ही बाहेर फिरायला जाणे बंद केले. अमुक केले आणि तमुक केले.... " हि झाली पालकांची बाजू... एकीकडे त्या मुलांचे करमणुकीचे किंवा मनोरंजनाचे एकही पर्याय शिल्लक ठेवले नाही. पण टेन्शनचे वजन मात्र वाढवत गेलो. 

कधी विचार केला का कि ते "मुलं ते प्रेशर कसे सहन करेल ?"

त्याचे प्रेशर कमी करण्यासाठी मी एक पालक म्हणून काय करत आहे ?

सतत चालू असलेल्या मशीनवरचा प्रेशर आपल्याला लगेच कळतो. एकतर ती तापते , चटके लागतात किंवा बंद पडते.  तेव्हा मॅकेनिक येऊन " मशीनला आराम देण्याचा सल्ला देऊन जातो." पण मुलांच्या  मेंदूवर परीक्षेच्या नावाने होणारे प्रेशर मोजण्याचे यंत्र आपल्याकडे नाही. या अति प्रेशरमुळे अनेक मुलं नैराश्य, चिंता, टेन्शन आणि उदासीनतेचा विळख्यात सापडतात. अनेक मुलं दबावामुळे व्यसनांच्या आहारी जातात. अति रागिष्ट आणि चिडचिडी होतात. जर मुलांना पालकांच्या अपेक्षा पूर्ण करण्यात अपयश येत असेल  तर त्या 'Guilt' मुले  आत्महत्येचा प्रयत्न करतात.  मुलांचे बालपणच या स्टेजवर हरवण्याची खूप मोठी संभावना असते. 

मुलांना परीक्षेत मिळालेले मार्क्स आणि करिअर या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. मुळात करिअर म्हणजे एक परीक्षा दिली कि झालं चांगलं करिअर असे अजिबात नाही. करिअर हि एक प्रक्रिया म्हणजे लांब चालणाऱ्या प्रवासासारखी आहे. ज्यात अनेक वळणे येतात. अनेक बदल होत असतात. पण या ' करिअरसाठी' शिकत राहणे मात्र गरजेचे असते. पण त्या शिकण्याचे मार्क्स किंवा टक्केवारीत रूपांतरण करणे मात्र चुकीचे आहे. 

हि गोष्ट समजण्यासाठी काही खऱ्या जगातील नामवंतांची उदाहरणे पाहू. 

थॉमस एडिसन यांना " हा मुलगा नॉर्मल शाळेत शिकू शकणार नाही. तो 'ढ' आहे सारखा नापास होतो म्हणून शाळेतून काढण्यात आले. पण त्याच्या आईने मात्र  त्याला शिकत राहण्यासाठी पाठिंबा दिला. आणि शिकण्यासाठी शाळेची गरज नाही हे देखील सांगितले. तोच एडिसन ब्लबचा शोध लावणारा शास्त्रज्ञ म्हणून आज प्रसिद्ध आहे."

कोलोनेल सॅन्डर्स नामक व्यक्ती वयाच्या ६५ वर्षे पर्यंत कुटुंबासाठी नोकरी केली आणि संघर्ष केले. अनेकदा अपयश आले पण त्यातून शिकण्याची जिद्द मात्र कधी हरली नाही. यांनीच वयाच्या ६५ वर्षानंतर KFC ची सुरुवात केली. जी आज पूर्ण जगभर प्रसिद्ध आहे. 

असे अनेक क्रिकेटर, सिंगर, व्यावसायिकांची उदाहरणे आहेत. ज्यांना कोणीही दहावी / बारावीच्या टक्के विचारले नाही. त्यांनी त्यांच्या शिकत राहण्याच्या जिद्दीमुळे आज प्रसिद्धी मिळाली आहे.  

 

पालक म्हंणून एक गोष्ट कायम लक्षात ठेवली पाहिजे कि,  

"आईबाप मुलांना गादी देऊ शकतात पण झोप नाही देऊ शकत. किंवा जेवण देऊ शकतात पण भूक नाही देऊ शकत." 

३ इडियट्स मध्ये देखील रॅन्चोने सतत हे सांगण्याचे प्रयत्न केले. 

"कामयाब होने के लिए नही काबिल बनने के लिए सीखो।"

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

लेखिका : अंजली प्रविण, ८+ वर्षांपासून समुपदेशक आणि डेटा विश्लेषक  म्हणून सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत आहेत. 

amkar.anju@gmail.com

मुलांमध्ये स्वजागरूकता कशी विकसित कराल? (२ min read)

राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० मध्ये ,  सामाजिक- भावनिक शिक्षणाला महत्व दिले गेले आहे. या बद्दल मी आधीच्या लेखात लिहिले आहे. हा लेख तुम्हाला इथे मिळेल (click here).  आजच्या लेखात आपण सामाजिक-भावनिक क्षमतेच्या पहिल्या दोन क्षमता आणि त्यांची वर्गात अमलबजावणी कशी करायची हे पाहणार आहोत. 

स्वजागरुकता आणि स्वव्यवस्थापन म्हणजे काय ?

स्वजागरुकता Self Awareness

स्वतःच्या भावना, विचार आणि मूल्ये आणि त्यांचा स्वतःच्या एकंदर आचारणावर होणार परिणाम समजून घेण्याची क्षमता म्हणजे स्वजागरुकतात. यामध्ये स्वतची बलस्थाने आणि मर्यादा ओळखण्याच्या क्षमतेचा ही समावेश होतो. या क्षमता सुधारण्यासाठी पद्धतशीर प्रमाणे काही activities मुलांसोबत करता येतील.

स्वव्यवस्थापन Self Management

स्वतच्या भावनांचे, विचारांचे आणि स्वभावाचे वेगवेगळ्या परिस्थितीत प्रभावी व्यवस्थापन करण्याची क्षमता, म्हणजे स्वव्यवस्थापन. यामध्ये स्वतच्या आवडी-निवडी ओळखणे, स्वयंशिस्त पाळणे , सांघिक आणि वैयक्तिक ध्येय ठरविणे आणि नियोजन कौशल्य यांचा समावेश होतो.

वरील दोन क्षमतांचा विचार केला तर विद्यार्थ्यांना दोन महत्वाची कौशल्ये अवगत असणे किंवा शिकविणे महत्वाचे आहे. १. भावना ओळखणे आणि २. भावनांचे व्यवस्थापन करणे. मी माझे विद्यार्थ्यंनसोबत काही उपक्रम केले होते त्याचा फायदा वरील दोन क्षमता विकसित करण्यासाठी झाला. या लेखाच्या माध्यमातून मी हे उपक्रम शिक्षक तसेच पालकांपर्यंत पोहचवू इच्छितो. 

1. भावनिक साक्षरता - माइंडफूल सर्कल

लहान मुलांना भावनिक दृष्टी सक्षम करणे गरचे आहेत हे तर स्पष्टच होत. पण हे नेमके कसे करायचे हाही प्रश्न होताच. आम्ही यासाठी एक महत्वाचा बदल वेळापत्रकात केला. पहिली 15 मिनिटे ही माइंडफूल सर्कल हा उपक्रम चालू केला ज्यात विद्यार्थी 5-7 मिनिटे ब्रेथ एक्सरसईज आणि बॉडी स्कॅन ही कृती करायची आणि 8 -10  मिनिटे भावनांचा कप ही कृती करायचे. वर्गात 8 कप लावले होते, प्रत्येक कप वर एक भावनेच नाव लिहिल होत. विद्यार्थी त्यांच्या नावाची चिट्टी त्यांची जी भावना आहे त्या कपात ठेवत असत. हा बदल करण्याआधी विद्यार्थ्यंसोबत भावनिक साक्षरतेची कार्यशाळा घेतली होती. त्या प्रत्येक भावनेचा अर्थ, त्याची कारणे आणि परिणाम या सर्वांवर त्याच्याशी चर्चा केली. एकंदर या उपक्रमामुळे मुलांमध्ये स्वजाण आणि स्वव्यवस्थापन विकसित होत होते.

२.  Fear and Guilt Disposal Box 

हा उपक्रम परिवर्तनकारक असा उपक्रम ठरला. या उपक्रमात मी वर्गात एक मोठा बॉक्स ठेवला आणि त्यावर लिहील Fear and Guilt Disposal Box. (भीती आणि अपराधी भावनायांना यात टाका) . विद्यार्थी सुरवातीला थोडस घाबरत स्वतःच्या अप्रकट भावना, प्रश्न किंवा भीती एका कागदावर स्वतःच नाव न लिहिता त्या बॉक्स मध्ये टाकू लागली. हळू हळू त्या कागदांवर स्वतःची नावे लिहु लागली. मी आणि माझा सहकारी, दोघही आठवड्यातून एकदा तो बॉक्स उघडून त्यातील मुलांची मन जाणून घेऊ लागलो. तो बॉक्स आमच्या साठी मुलाचं भावनिक विश्व उलाघाडणारा बॉक्स ठरला. त्या बॉक्स वरून आम्ही ठराविक विद्यार्थ्यांसोबत समुपदेशन सूरु केले. या उपक्रमाने शिक्षकांबद्दल ची भीती तर गेली, पण त्याहीपेक्षा शिक्षक हा मित्र वाटू लागला. याच सर्वात मोठ उदाहरण म्हणजे विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या मनातील लिंगभाव आणि लैगिक भावना यांच्या विषयीच्या समज-गैरसमज मांडले. स्वजागरूकता, स्वव्यवस्थापन,  स्वतच्या भावानंबद्दलची समज तसेच गैरसमज दूर करण्याच्या दृष्टीने हा उपक्रम उपयोगी ठरला. 

या दोन कृती तुम्ही तुमच्या विद्यार्थ्यंसोबत किंवा मुलांसोबत करून पहा. याचा नक्कीच फायदा होतो. 

लेखक

प्रविण , ७७३८८८२६९२ 

bhikale.pravin@gmail.com 

लेखक हे गेले ४ वर्ष शिक्षण क्षेत्रात कार्यरत आहेत त्यांनी Social Emotional Learning या विषयावर अनेक प्रयोग केले आहेत तसेच सध्या ते शिक्षकांना Computational Thinking , आणि कोडिंग वर प्रशिक्षण देत आहेत

मुलांच्या आत्महत्येचे वाढते प्रमाण.... याला जबाबदार कोण ? || Rising Suicide Rates Among Children: Who is Accountable?

 मुलांच्या आत्महत्येचे वाढते प्रमाण.... याला जबाबदार कोण ? 

अलिकडच्या वर्षांत मुलांमधील आत्महत्येचे प्रमाण चिंताजनक वाढणे हा गंभीर चिंतेचा विषय बनला आहे. समाज या हृदयद्रावक समस्येला सामोरे जात असताना, या प्रश्नाकडे लक्ष देणे अत्यावश्यक बनते: जबाबदारी कोणाची? हा लेख मुलांच्या आत्महत्येच्या वाढीस कारणीभूत असलेल्या विविध घटकांचा अभ्यास करतो, विविध भागधारकांच्या भूमिकेचे परीक्षण करतो आणि आपल्या तरुण पिढीच्या कल्याणासाठी सामूहिक कृती करण्याचे आवाहन करतो.  इंटरनेशनल असोशिएशन फॉर सुसाईड प्रिव्हेन्शन (IASP) या आंतरराष्ट्रीय संस्थेच्या २०१९ च्या संशोधनानुसार जगभरात ७लक्ष व्यक्ती एका वर्षात आत्महत्या करतात. National Crime  Recor Bureo (NCRB)  यांच्या रिपोर्ट नुसार २०२१ मध्ये भारतात  १६४०३३ जणांनी आत्महत्या केली.  २०२० च्या तुलनेने ७.२ टक्के आत्महत्येचे प्रमाण वाढले आहे. यात १८ वर्षा आतील मुलांचे आत्महत्येच्या आकड्याचे प्रमाण १० हजाराहून अधिक आहे. एकूण ८ % आत्महत्या करणाऱ्या मुलं हि विद्यार्थी असतात. तसेच एकूण आत्महत्येच्या आकडेवारीच्या तुलनेने ३२% आत्महत्या हि कौटुंबिक क्लेश किंवा समजून न घेणे  या कारणास्तव असतात. 

आपण आपल्या आजूबाजूला. सोशलमिडीया  किंवा बातम्यांमध्ये अनेकदा बातमी वाचतो कि,  प्रेमात नकार मिळाला म्हणून आत्महत्या केली. दहावी, बारावी किंवा कोणत्याही परीक्षेत नापास झाला म्हणून आत्महत्या केली. नवीन मोबाईल दिला नाही म्हणून आत्महत्या केली. पिकनिकला गेलो नाही म्हणून आत्महत्या केली. मामाच्या गावी जाऊया म्हंटले म्हणून आत्महत्या केली. कमी मार्क पडले किंवा जास्त मार्क पडले म्हणून आत्महत्या केली किंवा काहीच कारण नसताना हि आत्महत्या केली ........ 

अगदी शुल्लक वाटणारी घटना किंवा गोष्ट आत्महत्येचे कारण आहे. हे वाचल्यावर मन सुन्न होऊन जाते. 

पण खरंच तेवढे एकच कारण असते का ?

मुळात आत्महत्या करण्यासाठी कधीही एकच कारण किंवा एक घटना जबाबदार नसते. आत्महत्या पूर्वीची ती शेवटची घटना एक निमित्त असू शकते पण ते मुख्य कारण असू शकत नाही हे आपल्याला समजून घेतले पाहिजे.  आत्महत्ये मागे वैद्यकीय कारणे, तसेच  नैराश्य, असहाय्यता आणि जीवन व्यर्थ झाल्याची भावना देखील असते. 

आत्महत्या करण्याचा विचार नेमका का येतो ? याचे काही उदाहरणे बघू : 

१.  सीमा, वय १६ वर्षे नुकतीच दहावीची परीक्षा उत्तीर्ण झाली. तिने चांगला अभ्यास केला होता म्हणून  तिला ९० % मार्क्स मिळाले. मोठ्या नामी कॉलेजमध्ये ऍडमिशन झाले पण महिन्या भरातच "कोणतेही कारण नसताना" तिने आत्महत्या केली. काही महिने झाल्यानंतर लक्षात आले कि,  महिना भर तिला कॉलेजमध्ये शिक्षकाकडून लैंगिक शोषण केले जात होते. या बाबत तिला बाहेर बोलायची हि भीती वाटत होती. घरी आईकडे कॉलेज बदलण्याबद्दल तिने विचार मांडले होते पण कॉलेजच्या नावाची प्रसिद्धी मोठी आहे सांगून आईने तिलाच कॉलेज बदलायचे नाही निर्णय देऊन टाकला होता.  तसेच बाबांसमोर तर बोलायची भीती म्हणून काहीच सांगितले नाही.  तिच्याकडे याबाबत काहीच उपाय सुचला नाही. पोलीस स्टेशन वैगरे जाणे म्हणजे बदनामी अशी भीती वाटत होती. अखेरीस तिने आत्महत्या या मार्गाची निवड केली. 

२. समीर, वय १३ वर्षे, " सुट्टीत मामाच्या गावी जाऊया." असे बोलल्यावर आत्महत्या केली.  काही महिन्यानंतर लक्षात आले कि, समीरला मामाच्या गावी काही मुलं रोज प्रत्येक छोट्या छोट्या गोष्टीवरून चिडवायची किंवा चेष्टा करायचे. हे त्याला अजिबात आवडत नव्हते. अनेकदा याबाबत घरी सांगूनही घरच्यांनी लक्ष दिले नाही. तरीही दर सुट्टीला त्याला त्याच गावी त्याच मुलांसमोर जाणे असह्य झाले व अखेरीस आत्महत्या या मार्गाची निवड केली.

३. प्रीती, वय १८ वर्षे, बारावीची परीक्षा सुरु होण्याआधीच आत्महत्या केली. 

प्रीतीला दहावीला ८५% मार्क्स होते. तिच्या आई - वडिलांना ती डॉकटर बनावी असे  स्वप्न होते. ते स्वप्न  पूर्ण करण्यासाठी ती जोमाने अभ्यास करत होती. पण परीक्षा सुरु होण्याआधीच आत्महत्या केली. 

अश्या प्रत्येक आत्महत्येच्या घटनेचा सखोल अभ्यास केला तर लक्षात येईल कि, त्याने किंवा तिने फक्त एका शुल्लक गोष्टीमुळे आत्महत्या नसते केलेली. त्याचे मागील काही दिवस / महिने किंवा वर्षे ती व्यक्ती  एखाद्या मानसिक त्रासातून जात असते. नकळतपणे ते आपल्याला या बाबत सूचना देखील देतात. पण शुल्लक कारण समजून त्या गोष्टीकडे आपण लक्ष देत नाही.  यामुळे त्या मुलांमध्ये "आपलं कोणीच ऐकून घेणारे नाही  किंवा अपयश आले तर घरचे रागावतील. कोणीच आपल्याला समजून घेणारे नाही. " हे नकारत्मक विचार त्या मुलांसाठी एकटेपणा, नैराश्य, आणि असहाय्य्य असल्यासारखे वाटते. कोणताही मानसिक आणि भावनिक आधार न मिळाल्याने हळू हळू  सुसायडल आयडेशन सुरु होते. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला स्वतःचे  जीवन संपवून टाकण्याचे विचार येणे किंवा तशी कल्पना करणे याला मानसोपचारतज्ञ "सुसायडल आयडेशन" असे म्हणतात.  

 

यावर सर्वांना जमेल असा सोपा उपाय म्हणजे " आपल्या पाल्याचे किंवा मुलांचे बोलणे ऐकून घेणे आणि समजून घेणे." आपल्याला शुल्लक वाटणारी गोष्ट कदाचित समोरच्या व्यक्ती साठी काहीतरी भयावह असू शकते याची गंभीरता समजून घेता आली पाहिजे. 

पालकांच्या इच्छा आणि अपेक्षा या मुलांसाठी  अपेक्षेचे ओझं बनत नाही ना याचा विचार केला पाहिजे. 

शिक्षकांना आपल्या विद्यार्थ्यांच्या वागणुकीत असे काही गोष्टी निदर्शनास येत असतील तर त्वरित त्या विद्यार्थीशी किंवा पालकांशी गरजेनुसार चर्चा करणे महत्वाचे आहे. 

निष्कर्ष:

मुलांच्या आत्महत्येच्या वाढीला विविध भागधारकांकडून सामूहिक प्रतिसादाची गरज आहे. एकूणच समाजाने मानसिक आरोग्य आणि सुधारणेला प्राधान्य दिले पाहिजे, अशा वातावरणास प्रोत्साहन दिले पाहिजे जे मुक्त संवादाला प्रोत्साहन देते आणि मुलांसाठी पुरेशी समर्थन प्रणाली प्रदान करते. या गंभीर समस्येचे निराकरण करण्यासाठी शैक्षणिक संस्था, पालक, सरकार आणि मानसिक आरोग्य व्यावसायिकांनी एकत्रितपणे काम केले पाहिजे. आपल्या मुलांच्या मानसिक आरोग्याला महत्त्व देणारा समाज विकसित करून, आम्ही एक सुरक्षित आणि अधिक पोषण देणारे वातावरण तयार करू शकतो जिथे तरुण जीवन संरक्षित केले जाईल आणि मुलांच्या आत्महत्येचा विनाशकारी प्रभाव कमी होईल.

लेखिका : अंजली प्रविण, ८+ वर्षांपासून समुपदेशक आणि डेटा विश्लेषक  म्हणून सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत आहेत. 

amkar.anju@gmail.com

 

समस्या बालकांच्या कि पालकांच्या ??? || Child & Parent - Conflict & Win-Win

 समस्या बालकांच्या कि पालकांच्या ???

तुमच्या घरी किंवा आजूबाजूलादेखील खालील प्रसंगापैकी काही अनुभव येतात का ? 

माझा मुलगा/ मुलगी  - खूप शॉर्ट टेम्पर आहे. 

माझा मुलगा/ मुलगी - कोणाचंच ऐकत नाही. 

माझा मुलगा/ मुलगी - अभ्यास करत नाही. 

माझा मुलगा/ मुलगी - लोकांशी बोलत नाही . स्टेज डेअरिंगच नाही. 

माझा मुलगा/ मुलगी - खूप भित्रा / भित्री आहे. 

माझा मुलगा/ मुलगी - नीट जेवताच नाही. सारखं बाहेरचे खायला पाहिजे. 

माझा मुलगा/ मुलगी - सारखा मोबाइल / टीव्ही समोर असतो / असते. 

हि तक्रारीची लिस्ट न संपणारी आहे. 

यावर तुम्ही काय उपाय करता ?

(दोन मिनिट शांतपणे डोळे बंद करून विचार करा. )

तुम्ही प्रेमाने बोलून बघता ऐकत नाही म्हणून रागवता / मारता / चिडता / एखादी गोष्ट देतच नाही / हॉस्टेलला पाठविण्याचा धाक देता / हॉस्टेलमध्ये पाठवता देखील / बोलणं सोडून देता / देवाची शांती किंवा उपवास सुरु करता. 

 

वरील पैकी एखादा मार्ग आपण देखील केलाच असेल ना ? तरीही योग्य ते फळ मात्र मिळत नाही. 

तुम्ही कधी विचार केला का ? कि आपली  मुलं असे का वागायला लागले ?

बाळ जन्माला आल्यानंतर जेवायला बसल्यावर सर्वात पहिला टिव्ही लावून जेवण कोणी केले ? त्या बाळाने  की पालकाने ?

सर्वात आधी मोबाईलवर जास्त वेळ कोणी घालविला?त्या बाळाने की पालकाने ?

चॉकलेट्स किंवा बाहेरच्या खाण्याची ओळख कोणी करून दिली...त्या बाळाने स्वतः हुन ओळख केली की पालकाने ओळख करून दिली ?

असे प्रत्येक बाबतीत जर पालकांनी स्वतः ला "का?" असा प्रश्न केला तर लक्षात येईल की, बालकांच्या वरील  अनेक समस्या निर्माण करायला आपण पालक  स्वतः ही तितकेच कारणीभूत आहोत.

आज स्पर्धेचे आणि सहज इन्फ्लुएन्स होणारे युग आहे.  ज्यात आपल्याला पालक म्हणून सर्व गोष्टी परफेक्ट लागतात. अगदी दोन महिन्याच्या बाळापासून आपण "परफेक्शनची"  तुलना करायला सुरुवात करतो.  

"तुमचे बाळ अजून ओळखायला लागले नाही का ? माझे बाळ सर्वाना ओळखते. तुमचे बाळ अजून रांगायला सुरुवात केले नाही का ? माझे बाळ करते." 

इथून ज्या अनपेक्षितपण "रेस" ची सुरुवात होते. ती रेस शाळा - कॉलेज - नोकरी करत आयुष्यभर सोबत राहते.  जर आपण या "परफेक्शनची"  तुलना  करणे सोडले तर बालक - पालक संबंधातील अर्धे प्रॉब्लेम सुटतील. परफेक्शनसाठी  पालक सतत जर मुलांना निर्देश देत असतील. तर त्या मुलाला स्वतःची स्पेसच कधी मिळणार नाही.

एकूणच, टाळी कधी एका हाताने वाजत नाही. जेव्हा एक मुलं घडत असते त्याच वेळी एक पालक सुद्धा घडत होतो.

पालक या शब्दाचा एक सुंदर अर्थ आहे.  : 

पा आहे पाठिंब्याचा : 

मुलांचं काही चुकले तर लगेच पाठीत थाप दिली जाते. पर्फेक्शनच्या रेस मध्ये आपला मुलांना काही जमतच नाही किंवा हळूहळू समजते. सारखा चुकीचंच करत आहे. या उणीव सारख्या सारख्या दाखवून देत राहिलो तर त्या मुलांमध्ये नकारात्मक विचारांची पेरणी होत जाते.  असे न करता आपल्या मुलांना शाब्बासकीचा ,सुरक्षेच्या, आणि मायेच्या पाठिंब्याची गरज असते. हे ओळखता आले पाहिजे व वेळोवेळी हा पाठींबा दिला पाहिजे. 

ल आहे लवचिकतेचा : 

प्रत्येक मुलांची स्वतःची गुणवैशिष्ट्ये असतात. पण जर आपण ती पालक म्हणून आपल्याला पाहिजे तसे बंधन टाकत गेलो तर त्या मुलांमध्ये त्याचा चुकीचा प्रभाव पडण्याची शक्यता असते. म्हणून आपल्या विचारांत आणि निर्णयात लवचिकता असणे गरजेचे असते. 

क म्हणजे कणखरपणा : 

बालक हा पूर्णपणे पालकांवर अवलंबून असतो. त्याला स्वतःची सुरक्षा किंवा निर्णय बरोबर कि चूक हे कळत नसते. अश्यावेळेस पालक म्हणून बालकाच्या विकासाच्या दृष्टीने कणखर निर्णय घेणे गरजेचे असते. 

गरज आहे तिथे पाठिंबा देणे, गरज आहे तिथे दोन पाऊले पाठी घेणे, गरज आहे तिथे समजूत घालणे, गरज आहे तिथे योग्य -अयोग्य यातील फरक समोर मांडता आला पाहिजे. पण प्रत्येकवेळी माझंच ऐकले पाहिजे हा समज ठेवणे मात्र पूर्णपणे चुकीचे आहे. 

लेखिका : अंजली प्रविण, ८+ वर्षांपासून समुपदेशक आणि डेटा विश्लेषक  म्हणून सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत आहेत. 

amkar.anju@gmail.com

Degree मिळाल्यानंतर पुढे काय ? फेलोशिप म्हणजे काय माहिती आहे का ? सामाजिक क्षेत्रांशी संबंधित Fellowships

डिग्री मिळाल्या नंतर पुढे काय ? फेलोशिप म्हणजे काय माहिती आहे का ?  

फेलोशिप हे एक प्रोग्राम / कार्यक्रम आहे ज्यामध्ये प्रतिष्ठित संस्था किंवा संघटनेने विविध क्षेत्रातील युवकांसाठी विशिष्ट विषयात स्पेशलाझेशन / विशेषता विकसित करण्याचा अवसर मिळतो. फेलोशिप आपल्याला संबंधित क्षेत्रातील अभ्यास, अनुभव, आणि प्रशिक्षणांच्या मार्गदर्शनाने समृद्ध करते. इथे आपण अधिक अनुभव वापरून नवीन कौशल्ये विकसित करू शकता, विचारांच्या विन्यासात मदत करू शकता, सामाजिक आणि संशोधन क्षेत्रातील नेतृत्व आणि सामाजिक बदल करण्याच्या कार्यालयाच्या कार्यात भागीदारी करू शकता. फेलोशिपमध्ये सहभागी होण्याचे विविध लाभ आहेत, जसे की अनुभवाची वाढ, व्यापक ज्ञान विकास, नेटवर्किंग संधी वाढवणे, आणि सामाजिक विश्वास विकसित करणे. फेलोशिप प्रोग्राम अनुकरणीय शिक्षण, मार्गदर्शन, आणि संरक्षण प्रदान करण्यात आलेले असल्यामुळे या कार्यक्रमांमध्ये युवांना माहिती वाढविण्याचा एक वापरून्या अवसर मिळतो. यथे आपल्याला मार्गदर्शनासोबत त्याचे मानधन हि मिळते. तसेच काही  फेलोशिप पूर्ण झाल्यावर  ती फेलोशिप राबविणारी संस्था फेलोसच्या   पुढील वाटचालीसाठीचे नोकरी किंवा संस्था विकसित करण्याचे  पर्याय हि उपलब्ध करून देतात. 

1. गांधी फेलोशिप कार्यक्रम (Gandhi Fellowship ): दोन वर्षांचा निवासी फेलोशिप आहे. संपूर्ण भारतातील ग्रामीण भागात यांचे काम सुरु आहे.  जिथे ग्रामीण क्षेत्रात ग्रासरूट पातळीवर काम करतात. येथे आरोग्य,  शिक्षण आणि पाणी या प्रमुख घटकांवर काम केले जाते. 

2. टीच फॉर इंडिया फेलोशिप (Teach for India Fellowship): दोन वर्षांची, पूर्ण-वेळ फेलोशिप जिथे सहभागी शैक्षणिक असमानता दूर करण्यासाठी आणि सर्व मुलांसाठी शिक्षणाचा दर्जा सुधारण्यासाठी काम करण्यासाठी वंचित शाळांमध्ये शिकवतात.

3. अझीम प्रेमजी फाउंडेशन फेलोशिप (Azim Premji Foundation Fellowship) : दोन वर्षांचा कार्यक्रम ज्याचा उद्देश शैक्षणिक व्यावसायिकांचे एक कॅडर तयार करणे आहे जे भारतातील सरकारी शाळा प्रणाली सुधारण्यात योगदान देऊ शकतात.

4. पंतप्रधान ग्रामीण विकास (PMRD) फेलोशिप (Pradhan Mantri Gramin Vikas (PMRD) Fellowship): दोन वर्षांची फेलोशिप ज्यामध्ये ग्रामीण विकास कार्यक्रम आणि योजनांची अंमलबजावणी आणि देखरेख करण्यासाठी जिल्हा प्रशासनासोबत काम करणे समाविष्ट आहे.

5. एसबीआय युथ फॉर इंडिया फेलोशिप (SBI Youth for India Fellowship): एक वर्षाची ग्रामीण फेलोशिप जी तरुण व्यावसायिकांना ग्रामीण विकासाला चालना देण्यासाठी आणि ग्रामीण भारत समजून घेण्यासाठी तळागाळातील प्रकल्पांवर काम करण्यास सक्षम करते.

6. यंग इंडिया फेलोशिप (Young India Fellowship): एक वर्षाची बहुविद्याशाखीय पदव्युत्तर फेलोशिप जी उदारमतवादी कला शिक्षण आणि नेतृत्व विकास देते, विविध करिअर मार्गांसाठी फेलो तयार करते.

7. इंडियन स्कूल ऑफ डेमोक्रसी फेलोशिप (Indian School of Democracy Fellowship) : एक नऊ महिन्यांचा फेलोशिप कार्यक्रम जो तरुण नेत्यांना लोकशाही प्रक्रियेत सहभागी होण्यासाठी आणि सुशासनात योगदान देण्यासाठी ज्ञान आणि कौशल्यांनी सुसज्ज करतो.

8. AIF क्लिंटन फेलोशिप (AIF Clinton Fellowship): एक 10 महिन्यांची फेलोशिप जी तरुण व्यावसायिकांना भारतातील एनजीओ आणि सामाजिक उपक्रमांशी जोडते, समजून, सहयोग आणि शाश्वत विकासाला चालना देते.

9. LAMP फेलोशिप (संसद सदस्यांसाठी विधान सहाय्यक) (Legislative Assistant for Members of Parliament)): एक वर्षाची फेलोशिप जी तरुण व्यावसायिकांना संसद सदस्यांसोबत जवळून काम करण्याची संधी देते, विधान प्रक्रियेत अंतर्दृष्टी प्राप्त करते.

10. अक्युमेन इंडिया फेलोशिप (Acumen India Fellowship): एक वर्षाचा कार्यक्रम जो गरिबी आणि अन्याय दूर करण्यासाठी नाविन्यपूर्ण सामाजिक प्रभाव उपक्रमांवर काम करणाऱ्या व्यक्तींना नेतृत्व विकास आणि समर्थन प्रदान करतो.

11. फेअर ट्रायल फेलोशिप (Fair Trial Fellowship) : कालावधी २ वर्ष, यात कायदेविषयक अभ्यास असणे गरजेचे आहे. LLB, LLM, MSW आणि BSW कायदे आणि सामाजिक क्षेत्रातील पदवीधर हि फेलोशिप करू शकतात. येथे न्यायधीन बंद्याच्या न्याय आणि हक्क साठी काम केले जाते. 

12. भूमी फेलोशिप (Bhumi Fellowship) : दोन वर्षांची, पूर्ण-वेळ फेलोशिप जिथे सहभागी शैक्षणिक असमानता दूर करण्यासाठी, सामाजिक भावनिक शिक्षण  आणि सर्व मुलांसाठी शिक्षणाचा दर्जा सुधारण्यासाठी काम करण्यासाठी वंचित शाळांमध्ये शिकवतात.

13. वुमेनलीड इंडिया फेलोशिप (WomenLead India Fellowship):  येथे कोणतीही वयोमर्यादा नाही, फक्त महिला हि फेलोपशीप करू शकते. ज्यांना  महिलांशी संबंधित ग्रामीण पातळीवर, शिक्षण, ,खेळ , कला व  विकासा संबंधित सामाजिक काम करण्याचा कमीत कमी अनुभव गरजेचं आहे. 

या फेलोशिप्स व्यक्तींना सामाजिक विकासात योगदान देण्यासाठी आणि भारतातील विविध क्षेत्रांमध्ये सकारात्मक बदल घडवून आणण्यासाठी अद्वितीय संधी प्रदान करतात. 

प्रत्येक फेलोशिपचा प्रवेशाचा वेगवेगळा कालावधी असतो.  वेगवेगळी वयोमर्यादा असते.  अनुभवी आणि फ्रेशर्स या पात्रता असतात.  त्याची प्रवेश परीक्षा आणि मुलाखत असते, ज्यात तुम्हाला नेमकी हि फेलोशिप का  करायची आहे याची पडताळणी केली जाते. तुमची आवड , तुमचे ध्येय हे फेलोशिपच्या ध्येयाशी निगडित असेल तरच तुमचे त्या फेलोशिपला  निवड होते. 

नोट : फेलोशिपच्या इंग्रजी नावावर क्लिक केल्यास त्या फेलोशिपच्या मुख्य वेबसाईट पोर्टलवर सदर फेलोशिपची सविस्तर माहिती मिळेल. 

लेखिका : अंजली प्रविण, ८+ वर्षांपासून समुपदेशक आणि डेटा विश्लेषक  म्हणून सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत आहेत. 

amkar.anju@gmail.com 

ग्रॅड्युएशन आणि पोस्ट ग्रॅड्युएशन नंतर पुढे काय ? स्वतः ला ओळखणे.

 ग्रॅड्युएशन आणि पोस्ट ग्रॅड्युएशन नंतर पुढे काय ?

माझं ग्रॅड्युएशन पूर्ण झाले आता मी काय करू ?
माझं पोस्ट ग्रॅड्युएशन पूर्ण झाले आता मी काय करू ?
हे दोन प्रश्न हमखास नुकतेच पदवीधर झालेल्या समोर उभे असतात. 

चांगले पाठांतर केले कि चांगले मार्क्स मिळतात मग चांगले कॉलेज मिळते... मग फर्स्ट क्लासची किंवा उत्तीर्ण झाल्याची डिग्री मिळते मग खरा प्रश्न पुढे येतो कि, "आता मी पुढे काय करू ? " 

मग काही जण वेगवेगळे कॉम्युटर आणि टायपिंगचे कोर्स करतात. काही जण MPSC आणि UPSC परीक्षेच्या अभ्यासाला सुरुवात करतात. अलीकडे कोडिंग शिकण्यावर भर दिला जातो.  तरीही "पुढे काय करायचे ?" या प्रश्नाचे उत्तर मात्र सापडत नाही.

 बरोबर ना...

 

आपल्याकडे "शिक्षण = नोकरी" या पलीकडे शिक्षणाचा काही उपयोग होतो वाटत नाही.  अगदी करिअर या शब्दाचा अर्थ हि 'चांगली नोकरी' इतकाच समजला जातो. त्यामुळे पाच ते सात वर्षे शिकून डिग्री घेतल्यावर देखील हा प्रश्न पडतो कि "आता पुढे काय ?"

मग इथूनच  "नकारात्मक विचार आणि कारणे" ऐकणे आणि देणे या साखळीला सुरुवात होते.... नोकऱ्याच नाही राहिल्या आता , बेरोजगारी वाढलीय, खूपच जीवघेणी स्पर्धा आहे.. इंग्रजी येत नाही म्हणून नोकरी नाही, कॉम्प्युटर येत नाही म्हणून नोकरी नाही. ..मला अजून मोठे मोठे कम्प्युटर कोर्स करावे लागतील, गावात नोकरीच नसते, शहरात स्पर्धाच खूप, सरकारी नोकरीच्या जाहिराती निघत नाही, कमी  पैशाच्या नोकऱ्या असतात आता.... फक्त मुलांनाच किंवा मुलींनाच  नोकऱ्या मिळतात, बिझनेस करायला भांडवल खूप लागते.. इतके पैसे कोण देणार, धंदा फक्त श्रीमंतानीच करावा, माझ्या वडिलांनी शहरात घरच घेतले नाही तर नोकरीसाठी कसे जाऊ, CBSC बोर्ड मधून शिकायला पाहिजे होते स्टेट बोर्ड ला कोणी विचारतहि नाही.. इंटरनेशनल शाळा / कॉलेज मधून शिकलो नाही म्हणून नोकरी नाही, स्पोर्ट्स मध्ये नाही म्हणून नोकरी नाही, गावात पैसा नाही किंवा  शेतीत पैसा नाही, माझे कोणी नातेवाईक सरकारी नोकरी किंवा मोठ्या कंपनीत नाही म्हणून मला नोकरी नाही किंवा *** नोकरीसाठी लाखो रुपयाची बोली लागली आहे ते पैसे देऊ शकत नाही म्हणून नोकरी नाही, फ्रेशर्सला कोणी जॉबसाठी निवडत नाही  ?..  वैगरे वैगरे वैगरे वैगरे"  जसे वेगवेगळ्या प्रांतातले लोक तशी वेगवेगळी कारणे आपणही कधीना कधी ऐकली असतील किंवा दिली असतील.

यात नेमका दोष कोणाचा शिक्षण व्यवस्थेचा , पालकांचा, सरकारचा कि आपला ? या उणिवा शोधण्यामध्येच आपला बराच वेळ व्यस्त होत असतो? 

दोन मिनिट थांबा आणि थोडं विचार करा... केले का असे कधी ?

मुळात शाळा आणि कॉलेज यातील शिक्षण हे फक्त डिग्री घेण्यापुरते आणि नोकरी मिळवण्याच्या उद्देशाने नसते. हि गोष्ट समजून घेता आली पाहिजे. शाळा आणि कॉलेजचा एक मोठा प्लॅटफॉर्म असा असतो कि, येथे आपल्याला आपली "इकिगाई" शोधता येते. (इकिगाई म्हणजे काय ? Ikigai Book Summaryया लेखाची लिंक सोबत जोडत आहे. ) येथील ज्ञानाचा प्रत्येक विषय म्हणजे फक्त डिग्री नसून वेगवेगळे स्किल्स आणि करिअरच्या फिल्ड्स असतात. या बाबत आपण कधीच जागरूक नसतो.

changle  तसेच या बद्दल सखोल माहिती घेण्यात हि फारसा उत्साह घेत नाही. यामुळे आपण डिग्री मिळाल्यानंतर हि संभ्रमात राहतो कि आता पुढे काय करायचे.

तर मग या दलदलीतून बाहेर पडण्याचा उपाय काय ?

स्वतःला घडविण्यासाठी पहिले तीन महत्वाचे पाऊल :  

१. सर्व प्रथम तर "SWOT Analysis" करून  स्वतःला निपक्षपणे ओळखता आले पाहिजे. त्याचा स्वीकार करता आला पाहिजे. स्वतः मधील Strenght (बलस्थाने), Weakness (कमकुवतपणा ), Opportunity (संधी ) आणि Threats (धोके ) ओळखून त्यावर काम करता आले पाहिजे.

२. आपली इकिगाई काय ? हे आपल्याला शोधता आले पाहिजे.  आपण कशात चांगले आहोत? आपल्याला काय करायला आवडते? माझ्या आयुष्याचा नेमका उद्देश काय ? त्यात आपण समाधानी आहोत का ? अश्या प्रश्नाची उत्तरे  शोधण्म्हयाचे तंत्र म्हणजे  "इकीगाई" सविस्तर लेखाची लिंक सोबत जोडत आहे. (Ikigai Book Summary Blog )

३. वाचन हा उत्तम मार्गदर्शक असतो. वाचन फक्त मार्क्स मिळविण्यापुरते मर्यादित नसते. यात आपल्या आवडी नुसार अनेक व्यक्तीचे अनुभव वाचता येतात, वेगवेगळ्या गावांची, शहरांची आणि प्रांताची माहिती आपल्याला समजते. खूप नवीन वेगवेगळे स्किल्स आणि करिअरचे पर्याय येथून मिळतात. अनेकदा आपल्या करिअरचा रस्ता योग्य कि अयोग्य हे वाचनातून पडताळणी करता येते. आपण जरी रस्ता चुकलो तरी पुन्हा आपला करिअरचा किंवा आयुष्याचा रस्ता सापडण्यास मदत करते.
 नोट : व्हाट्सअप वरील चार पोस्ट वाचणे याला वाचन म्हणून संबोधित करू नये. 

वरील तिन्ही टप्पे जर यशस्वी पण पार पाडता आले. तर स्वतः मधील आवड, स्वतः मधील गुण, स्वतः च्या कोणत्या दोषांवर काम करणे गरजेचे आहे, आपल्याला नेमके काय बनायचे आहे, आपली प्रायोरिटी नेमकी काय ? आपलयाला कश्यात करिअर घडवायचे आहे ? अश्या अनेक प्रश्नांची उत्तर सापडतात. 

"स्वतःला ओळखता आले तरच स्वतःला घडविता येते."

लेखिका : अंजली प्रविण, ८+ वर्षांपासून समुपदेशक आणि डेटा विश्लेषक  म्हणून सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत आहेत. 

amkar.anju@gmail.com 

पुढील लेखासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा.

Degree मिळाल्यानंतर पुढे काय ? फेलोशिप म्हणजे काय माहिती आहे का ? सामाजिक क्षेत्रांशी संबंधित Fellowships

The Therapeutic Connection Between Gardening and Mental Health

In our fast-paced and technology-driven world, it's becoming increasingly important to find ways to reconnect with nature and prioritize our mental well-being. One powerful method that combines both of these objectives is gardening. Engaging in gardening activities not only allows us to cultivate beautiful plants and flowers, but it also nurtures our mental health and provides a multitude of therapeutic benefits. Let's explore some of the ways in which gardening positively impacts our well-being.

Connecting with the Earth and Nature

Gardening is an invitation to immerse ourselves in the natural world. As we dig our hands into the soil, we establish a deep connection with the Earth. The act of working with the soil has been proven to release serotonin, a chemical in the brain that helps elevate mood and reduce stress levels. Breathing in the fresh air, feeling the warmth of the sun on our skin, and listening to the sounds of nature can all contribute to a sense of calm and tranquility.

Composting and Life Creation

Composting is an integral part of gardening that involves the decomposition of organic matter to create nutrient-rich soil. This process mirrors the cycle of life and teaches us valuable lessons about transformation and growth. Witnessing the transformation of kitchen scraps and garden waste into nourishing compost can be a metaphorical reminder of the potential for growth and renewal in our own lives. Moreover, being responsible for creating new life through gardening can instill a sense of purpose and accomplishment, boosting our self-esteem and overall well-being.

Seeds, Flowers, and Plants

Watching seeds germinate and grow into vibrant flowers or lush plants is an incredibly rewarding experience. Gardening allows us to witness the miracle of life unfolding before our eyes, offering a sense of joy and fulfillment. The process of caring for plants encourages mindfulness, as we must be present in the moment and attuned to the needs of our green companions. This focused attention on the present helps reduce anxiety and fosters a sense of inner calm.

Roots: The Connection with Mental Health

Just as plants rely on their roots for stability and nourishment, humans too have a need for a strong foundation to support their mental health. Engaging in gardening activities can help us establish a rootedness and connection to the world around us. Spending time in nature has been shown to reduce symptoms of depression and anxiety, improve concentration, and enhance overall psychological well-being. Gardening offers a sanctuary away from the stresses of everyday life, allowing us to find solace in the simplicity and beauty of nature.

Psycho-Socio Health

Gardening has proven to be beneficial not only for individual mental health but also for community well-being. Engaging in gardening activities as a group or participating in community gardens fosters a sense of belonging and social connection. It provides an opportunity to interact with others who share similar interests, creating a support network and reducing feelings of isolation. Additionally, community gardens often contribute to the beautification of neighborhoods, improving the overall environment and promoting a sense of pride and unity.

In conclusion, gardening is much more than a hobby or a means of cultivating plants. It is a profound practice that allows us to reconnect with the Earth, find solace in nature, and nurture our mental well-being. Whether it's through composting, witnessing the growth of plants, or establishing roots, gardening offers a myriad of therapeutic benefits. So, grab a shovel, plant some seeds, and let your garden become a sanctuary for your mind and soul.

Writer info:

Anjali Pravin, a dedicated writer and passionate activist, hails from Maharashtra, India. With 8 years of invaluable experience in mental health and the criminal justice system, she fearlessly wields her pen to shed light on pressing societal issues, advocating for change and inspiring compassion through her profound narratives.

email id : amkar.anju@gmail.com

समाजिक आणि भावनिक शिक्षण - 1

 

समाजिक आणि भावनिक शिक्षण

निर्भय हा इयत्ता ७ वी शिकत आहे. सतत इतरांची छेड काढणे, रागावर अजिबात ताबा नसणे, तोंडात नेहमी शिव्या असणे .. असेच एकंदर त्याचे व्यक्तिमत्व आहे. शिक्षकांनी अनेकवेळा ताकीद दिली, शाळेतून काढून टाकू अशी धमकी ही दिली. पण निर्भयमधील या सर्व गोष्टी कमी व्हायच्या सोडून वाढत होत्या.

निशा , इयत्ता ६ वी मध्ये शिकते, मोजकच बोलणारी, कधीही व्यक्त न होणारी.. थोडीशी घबराट.. त्यामुळे वर्गात कधीच स्वतःहून उत्तर देत नाही आणि समोरून शिक्षकांनी विचारल तर उत्तर देता येत नाही. 

अभय हा ५ वी शिकत आहे, अभ्यासात हुशार पण कधीच कोणताच काम वेळेवर पूर्ण करत नाही,.. अनेक प्रकारचे क्लाससेस करतो पण कुठेच रमत नाही. यावरून आईवडील सतत अभयला बोलत असतात.

सूचिता, सध्या इंजिनियर आहे, तिचे वय ४५ वर्ष आहे. तिला तिच्या कामात अजिबात रस नाही. तिला आता हळूहळू कळू लागल आहे की तिची आवड ही इंजिनियरिंग नव्हतीच मुळी. सूचिताला सतत वाटत की शाळेत असतानाच जर आवडी निवडी कळल्या तर पुढील आयुष्य किती सोप आणि समाधानकारक असेल.

निर्भयचा राग आणि विध्वंसवृत्ती , निशाच अबोलपण आणि व्यक्त न होण्याच्या क्षमतेचा अभाव , अभयच कोणताही काम वेळेत पूर्ण न करण आणि सूचिताला ४५ व्या वर्षी होणारा पश्चाताप. या सर्वावर काम करण्यासाठी आपल्या शिक्षणप्रणालीत काही वाव आहे का?  अशा प्रकारची अनेक मुले प्रत्येक शाळेत असतात.  प्रत्येक वर्गात अशी सतत मस्ती करणारी, कोचाही आदर न करणारी, खोट बोलणारी, शिव्यादेणारी, इतरांना सतावणारी, कॉपी करणारी .. अशी अनेक विद्यार्थी प्रत्येक वर्गात प्रत्येक शाळेत असतात. या नकारात्मक सवयींचा त्यांच्या पुढील आयुष्यावर ही वाईट परिणाम होऊ शकतो. बऱ्याच वेळा पालक आणि शिक्षक या गोष्टीचा संबंध “कठोर शिस्तीचा अभाव” याच्याशी लावतात आणि मुलांना बंधनात अडकवून नकळत या नकारात्मक सवयींना सुपीक अस वातावरण तयार करतात.

मुलांच्या या साऱ्या समस्येची कारणे काही असोत पण त्यामध्ये होणारी वाढ ही सामाजिक आणि भावनिक शिक्षण या विषयाची जागरूकता नसणे आणि तो वर्गात कसा अमलात आणायच्या याबद्दल शिक्षकांना प्रशिक्षण नसणे हा आहे. सामाजिक आणि भावनिक शिक्षण हा विषय तसा अल्पशा प्रमाणात मूल्यशिक्षण या नावाने शाळांमध्ये राबावला जात होता. ते पुरेस नव्हत. शिक्षक आणि पालक या दोघांना या विषयाबद्दल माहिती असणे गरजेचे आहे. या लेखाच्या माध्यमातून हा विषय मी समजून सांगायचं छोटासा प्रयत्न करणार आहे.

Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning – CASEL यांनी समाजिक आणि भावनिक शिक्षण ही संकल्पना १९९४ साली जागतिक स्तरावर मांडली. तेव्हापासून CASEL  समाजिक आणि भावनिक शिक्षण - (SEL Social and Emotional Learning) चा प्रसार करत आहेत. भारतात ही द टीचर फाऊंडेशन ने SEL च्या धरतीवर भारतीय विद्यार्थ्याचा विचार करून ISELF (Indian Social and Emotional Learning Framework) ही संकल्पना राबविली जाते.

समाजिक आणि भावनिक शिक्षण म्हणजे काय ?

सामाजिक आणि भावनिक शिक्षण (SEL ) ही एक प्रक्रिया आहे ज्या द्वारे मुले स्वतःच्या भावना समजून घेतात आणि त्यांचे व्यवस्थापन करतात;  अर्थपूर्ण वैयक्तिक आणि सांघिक उद्दीष्टे प्राप्त करतात, इतरांबद्दल अनुभूती दर्शवितात, सकारात्मक संबंध स्थापित करतात आणि जबाबदारीने निर्णय घेतात. (संदर्भ: https://casel.org/fundamentals-of-sel/what-is-the-casel-framework/#social-emotional-learning)

CASEL च्या मांडणीनुसार समाजिक आणि भावनिक शिक्षण हे पांच सामाजिक आणि भावनिक क्षमतेवर आधारित आहे. या क्षमता लहानपणापासूनच प्रभावित होत असतात. त्यावर काम होण अत्यंत गरजेच आहे. खालील ५ क्षमतांचा समाजिक आणि भावनिक शिक्षणाचा गाभा आहे. 

1. स्वजागरुकता Self Awareness

स्वतःच्या भावना, विचार आणि मूल्ये आणि त्यांचा स्वतःच्या एकंदर आचारणावर होणार परिणाम समजून घेण्याची क्षमता म्हणजे स्वजागरुकतात. यामध्ये स्वतची बलस्थाने आणि मर्यादा ओळखण्याच्या क्षमतेचा ही समावेश होतो. या क्षमता सुधारण्यासाठी पद्धतशीर प्रमाणे काही activities मुलांसोबत करता येतील.

2. स्वव्यवस्थापन Self Management

स्वतच्या भावनांचे, विचारांचे आणि स्वभावाचे वेगवेगळ्या परिस्थितीत प्रभावी व्यवस्थापन करण्याची क्षमता, म्हणजे स्वव्यवस्थापन. यामध्ये स्वतच्या आवडी-निवडी ओळखणे, स्वयंशिस्त पाळणे , सांघिक आणि वैयक्तिक ध्येय ठरविणे आणि नियोजन कौशल्य यांचा समावेश होतो.

3. सामाजिक जागरूकता Social Awareness

वरील दोन क्षमता या वैयक्तिक पातळीवर काम करतात, पण सामाजिक जागरूकता ही इतरंबद्दल विचार करण्यास सांगते. इतरांचा दृष्टिकोण समजून घेणे, इतरंबद्दल अनुभूती असणे, तसेच इतरांच्या संस्कृतीचा, धार्मिक पार्श्वभूमीचा आणि विचारधारेचा आदर करणे म्हणजे सामाजिक जागरूकता. या मध्ये इतरंबद्दल दयाभावना आणि अनुभूती दाखविणे, इतरांची बलस्थाने ओळखणे, व्यापक ऐतिहासिक आणि सामाजिक मानके (SOCIAL NORMAS) समजून घेऊन समाजात (कुटुंब, शाळा, मित्र इत्यादि) वावरणे या क्षमतांचा सामाजिक जगरुकते मध्ये समावेश होतो.

4. जबाबदारीने निर्णय घेण्याची क्षमता  Responsible Decision Making

वैविध्यपूर्ण परिस्थितींमध्ये वैयक्तिक वर्तन आणि सामाजिक परस्परसंवादांबद्दल रचनात्मक निवडी करण्याची क्षमता, जिज्ञासू आणि चिकित्सक वृत्ती, स्वतच्या निर्णयांचा स्वतःवर व इतरांवर होणारे परिणाम समजून घेणे, यांसारख्या क्षमतां म्हणजे जबाबदारीने निर्णय घेण्याची क्षमता.

5. सकारात्मक संबंध प्रस्थापित करण्याचे कौशल्ये Relationship skills

वेगवेगळया परिस्थितीत आणि लोकांसोबत त्यांच्याशी अनुभूती दाखवून सकारात्मक संबंध प्रस्थापित करण्याची क्षमता. या मध्ये संवाद कौशल्य, परस्पर सहकार्यात, समस्या निवारण्याची क्षमता, सांघिक कार्यात सहभाग घेण्याची क्षमता, तसेच नेतृत्व कौशल्य आदींचा समावेश सकारात्मक संबंध प्रस्थापित करण्याचे कौशल्ये मध्ये येतात.

 

समाजिक आणि भावनिक शिक्षण फायदे

एका संशोधनानुसार ज्या मुलांसोबत सामाजिक आणि भावनिक शिक्षणाचे उपक्रम राबविले गेले त्यातील ५७% विद्यार्थ्यांची कौशल्ये पातळी वाढली आणि २७% पेक्षा जास्त मुलांच्या शैक्षणिक कामगिरीत सुधारणा दिसून आली. वरील संशोधनुसार, सामाजिक आणि भावनिक शिक्षणामुळे २४% पेक्षा जास्त मुलांमध्ये सामाजिक वर्तनात सुधारणा दिसून आली. तसेच मुलांमध्ये समाजात वावरताना आत्मविश्वास दिसतो. चांगल-वाईट समजण्याची जाण निर्माण होते. एकंदर मुलांमध्ये स्वजाण आणि समाजभाण या दोन्ही गोष्टी रुजतात.

(संदर्भ: https://casel.s3.us-east-2.amazonaws.com/Practical-Benefits-of-SEL-Program.pdf)

समाजिक आणि भावनिक शिक्षण नक्की कसे राबावयेचे, कोणत्या संधानांचा वापर करता येईल, त्याचा काही अभ्यासक्रम आहे का या बद्दलची माहिती पुढील लेखात देईन.

#SocialEmotionalLearning

#nep2020

समरहिल - सर्वात जुनी बाल-लोकशाही १

 समरहिल - सर्वात जुनी बाल-लोकशाही १

Summerhill

तुम्हाला तुमची शाळा आठवतेय का? शाळा म्हंटलं की तुम्हाला नेमकं काय आठवत? वर्ग, बेंचेस, फळा, परीक्षा , पुस्तक, कोचिंग क्लास, नोट्स, शिक्षक , शिक्षकांचा मार, मित्र, चोरून चोरून केलेल्या गमंती आणि बरंच काही आठवत असेल. पण तुम्ही शाळेत कधी स्वातंत्र्य अनुभवलं आहे का? एखाद्या तासाला न बसण्याच स्वातंत्र्य, गणित आवडत नाही म्हणून गणित विषयाला गाळायच स्वातंत्र्य, स्वतःच्या आवडीनुसार जे आवडेल तेच शिकण्याच स्वातंत्र्य, परिक्षेपासून स्वातंत्र्य, पालक आणि शिक्षकांच्या अपेक्षांपासूनच स्वातंत्र्य...

मला खात्री आहे बहुतेक जणांनी यातलं काही अनुभवलं नसेल. पण तुम्हला विश्वास बसणार नाही या ग्रहावर अशी शाळा आहे जी हे सर्व स्वातंत्र्य मुलांना देत असते. हे वास्तव आहे कोणताही युटॉपिया नाही आहे. या शाळेचं नाव आहे समरहिल ही शाळा 1921 मध्ये इंग्लंड मध्ये A. S. नील यांनी स्थापन केली. ही शाळा म्हणजे जगातील सर्वात जुनी बाल-लोकशाही आहे. 

हा लेख A. S. नील यांच्या समरहिल या पुस्तकाचा सारांश  (summary) आहे.   

समरहिल ची संकल्पना

मुलं शाळेत गेली की त्या मुलांकडून अशी अपेक्षा बाळगली जाते की मुलांनी शाळेच्या वातावरणाशी जुळवून घ्यायला हवं.  पण समरहिल   ही शाळा  शाळेने मुलांशी जुळवून घ्यायला हवा या संकल्पनेवर आधारित आहे. त्यासाठी या शाळेने इतर शाळेला गरजेच्या वाटणाऱ्या सर्व गोष्टींचा अस्वीकार केला आणि स्वातंत्र्य आणि बाल-लोकशाही या दोन मूल्यांना धरून शाळेची उभारणी केली. आज ही शाळा जगातील सर्वात जुनी बाल-लोकशाही आहे.

समरहिलचे शिक्षण तत्वज्ञान

जे आवडते ते शिका : समरहिल मध्ये इतर शाळेप्रमाणे अनेक विषय शिकवले जातात पण कोणते विषय महत्वाचे आणि कोणते विषय अवांतर म्हणून कमी महत्वाचे असे वर्गीकरण या शाळेत नाही. एखाद्या विषयाला किती महत्व द्यायचे हे विद्यार्थी त्यांच्या आवडीप्रमाणे ठरवतात. जर एखाद्याला चित्रकला आवडत असेल तर त्याला पायथागोरस चा सिद्धांत पाठ करण्याची अजिबात सक्ती नसते. शाळेत अनेक क्लब आहेत, डान्स, थिएटर, क्रीडा, यामध्ये मुले भाग घेतात. त्यांना जे आवडत ते ही मुले करत असतात. मुलांचा सर्वांगीण विकास हा त्यांच्या बंधन टाकून कधीच करता येत नाही.  मूल जर शिकत नसेल तर त्यासाठी त्या मुलांचा आळशी पणा किंवा बौद्धिक पातळी जबाबदार नसते ,  तर त्या मुलामध्ये शिक्षणसंबंधी असलेल्या रुचीची कमतरता जबाबदार असतो. या पायाभूत गोष्टीकडे बहुतेक शाळा आणि पालक दुर्लक्ष करतात. 

लहान मूल हे त्यांच्या कुतूहलाने शिकत असते शालेय पुस्तकांतून नाही.  : लहान मूल हे त्यांच्या कुतूहलाने शिकत असते आणि शिक्षकांनी त्या कुतूहल आणि जिज्ञासू वृत्तीला नेहमी जागा दिली पाहिजे. शिक्षणाचे अंतिम लक्ष्य हे  आनंद शोधण्यात असावा ना की फक्त डिग्री घेऊन कारकुनी करण्यात किंवा 6-7 आकडी पगार घेऊन त्रासदायक आयुष्य जगण्यात. लहान मूल हे कुतूहलाने शिकते आणि पुस्तकातून फार कमी शिकत असते. उदा. मातृभाषा ही केवळ ऐकून आणि निरीक्षण करून लहान मूल शिकते., त्याला कोणत्याही पुस्तकाची गरज लागत नाही. समरहिल मध्ये रिडींग क्लब आहेत पण शालेय पुस्तक हे खूप कमी महत्वाचे मानले जाते. 

खेळला पहिल प्राधान्य : समरहिल मध्ये खेळाला पाहिलं प्राधान्य दिलं जात. खेळातून मुलं शिकत असतात आणि त्यांना त्यापासून रोखणे म्हणजे त्यांच्यातील उत्साह, कुतूहल आणि सर्जनशीलता यांना मारण्यासारखेच आहे.  नैसर्गिकरित्या मुलं शिकत असतात , मस्ती करणे , प्रश्न विचारणे , गोंधळ घालणे , हे सर्व त्यातलेच आहे. सतत या गोष्टी करु नका म्हणून मुलांवर कोणतीही बंधने नसतात. 

बाल मानसिकता केंद्रित शिक्षण : धार्मिक, भांडवलशाही, समाजवाद किंवा साम्यवाद अशा वेगवेगळ्या विचारधारा मानणाऱ्या समाजाने अनेक शाळा सुरू करून लहान मुलांना शिक्षण दिले, देत आहेत पण सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीमुळे मुलांच्या मानसिक खच्चीकरण होत आहे. त्यावर मात करण्यात या शाळा सपशेल अपयशी ठरल्या आहेत. समरहिल मानते की मुलांचे मानसिक नुकसान होत आहे त्यावर मात करेल असे शिक्षण हवं.

स्वयंशासित (self-government)

Self-Government Meeting at Summerhill

समरहिल चे वेगळेपण हे शाळेच्या गव्हर्नन्स मध्ये आहे. शाळेचे सर्वनियम हे मूळ ठरवता, शाळेचे अंतर्गत कायदे सुद्धा मूल ठरवतात.  जेव्हा शाळेच्या मीटिंग मध्ये एखादी गोष्ट ठरवायची असेल तर सर्वांचे मत घेतले जाते आणि शिक्षकांचे आणि विद्यार्थ्यांच्या मताला सारखेच महत्व आहे. एका गोष्टीचे आश्चर्य वाटेल की स्वतः AS नील यांनी मांडलेले मुद्दे बहुमताने मुलांनी रद्द केले आहेत.  शाळेमध्ये एखाद्या मुलाने जर चोरी केली तर शनिवारी रात्री STUDENT COUNSEL ची बैठक घेऊन त्यावर निर्णय घेतला जातो. पण शिक्षा म्हणून पैसे परत करण्याचे सांगितले जाते. 

यामुळे या शाळेकडे एक प्रगतीशील शाळा म्हणून पाहिले जाते.

Private Lesson. (वैयक्तिक किंवा खाजगी पाठ)

PL पूर्णपणे ऐच्छिक असतात. पण याची खासियत म्हणजे मुलं ही शिक्षकांकडे स्वतःहून याची मागणी करतात. P L ही व्यवस्था ज्या मुलांना काही समस्या  आहेत आणि विशिष्ट दडपणामुळे जी मुले व्यक्त होऊ शकत नाही अशी मुले PL मध्ये व्यक्त होतात.  याच वैष्टिक हे की PL मध्ये मुले कोणतेही दडपण न  बाळगता शिक्षकसोबत कोणत्याही विषयावर बोलतात. अगदी हस्तमैथुन, सिगारेट पिण्याचे फायदे तोटे , प्रेम, राग ..अशा अनेक गोष्टींवर मुलं व्यक्त होतात. हेच या शाळेचं वेगळंपण आहे.

आज शिक्षणव्यवस्था अशी आहे की मुलांना शिक्षक त्यांचे मित्र कधीच वाटत नाहीत, मुलांचा आणि पालकांचा संवाद ही कमी झालाय. मग ही लहान मूल कुठे व्यक्त होणार, मनातले प्रश्न कुठे मांडणार.... यातूनच मूल स्वतःच्या प्रश्नचं उत्तर शोधण्यासाठी चुकीचे रस्ते निवडता. अशा परिस्थितीत समरहिल सारख्या शाळेचे महत्व ठळकपणे जाणवते. मूल हे जन्मापासून स्वतंत्र असते आणि स्वतंत्र हा नैसर्गिक अधिकार आहे हे ज्यांना मान्य आहे त्या सर्वांना ही शाळा नकीच आवडेल.

समरहिल वर आधारित चित्रपट पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा Summerhill (2008) -AMAZING- Best Freedom Movie Ever!! (https://www.youtube.com/watch?v=TxngqMavda0)

(समरहिल या शाळेचे पालक-मूल या विषयांवरचे तत्वज्ञान पण खूप प्रभावी आहे. पुढील काही लेखात त्यावर प्रकाश टाकण्याचा नक्की प्रयत्न करू. )

आपली Writergiri

लेखक : प्रवीण, यांची शिक्षण क्षेत्रात फेलोशिप झालेल्या आहेत.  मागील १०+ वर्षांपासून सामाजिक क्षेत्रात गावपातळी ते राज्यपातळीवर शिक्षण आणि सामाजिक विकासाच्या अनेक प्रकल्पावर कार्य करीत आहेत. 

संपर्क : ७७३८८८२६९२

मेल: pranju8990@gmail.com

मराठी माध्यमातील मुलांचे इंग्रजी वाचन कसे उत्तम होईल (2 mins read)

शिक्षण हे मातृभाषेतूनच दिले पाहिजे आणि ते गरजेचेच आहे. पण तरीही इंग्रजीच महत्व नाकारून चालणार नाही. मातृभाषेतून शालेय शिक्षण देऊन मुलांच इंग्रजीवर प्रभुत्व कसे राहील याचा विचार करायला हवा. निव्वळ इंग्रजी सुधारण्यासाठी मुलांना इंग्रजी माध्यमात टाकणे हा समंजसपणा नाही वाटत.

मराठी माध्यमातील मुलांचे इंग्रजी कसे उत्तम होईल यासाठी काय करावे लागेल? या विषयावर थोडक्यात माहिती देणाऱ्या लेखाचा हा पहिला भाग. 

१.     सॅंडविच पद्धत

लहान मूल त्याच्या आईवडिलांकडून तसेच याच्या सोबत असणाऱ्या प्रत्येकाकडून काहीना काही शिकत असतात. या सर्व लोकांचे शब्द त्यांच्या कानावर पडत असतात. निव्वळ ऐकणे या क्रियेवर ते मातृभाषा बोलायला शिकतात. कोणतीही शिकवणी नाही किंवा कोणतेही व्याकरण नाही मूल मातृभाषा त्यांच्या कानावर पडणाऱ्या शब्दांमुळे शिकत असतात. मराठी माध्यमातील मुलांना नेमकी हीच गोष्ट मिळत नाही. कोणतीही भाषा शिकण्यासाठी ती भाषा सतत ऐकण गरजेच आहे त्या व्यतिरिक्त बोलण, वाचन आणि लिहिण ही महत्वच आहे. या चार गोष्टींची सांगड घालून दिली तर मराठी माध्यमातील प्रत्येक विद्यार्थी अस्सलखीत इंग्रजी बोलेल. हे सर्व नेमक करायचे कसे.

विद्यार्थ्यानी सतत इंग्रजी ऐकण्यासाठी इंग्रजी शिकविणाऱ्य शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांशी इंग्रजीत शिकवण गरजेचे आहे. आपल्याकडे बऱ्याचदा इंग्रजी हा विषय इंग्रजीतून शिकवलं जात नाही आणि घरात इंग्रजी बोलणार किंवा ते शिकवणार कोण नसत. त्यामुळे मुलांच्या कानावर इंग्रजी शब्द पडत नाहीत. मग इथे असाही विचार येईल की पूर्णपणे जर इंग्रजीमध्ये शिकवल तर विद्यार्थ्याना काही कळणार नाही. त्यासाठी सॅंडविच पद्धतीने शिकवता येईल. शिकवता इंग्रजी आणि मराठी अशा दोन्ही भाषा वापरता येतील. म्हणजेच वर्गात ज्याकाही सूचना दिल्या जातात त्या सर्व इंग्रजी मध्ये आणि मग मराठी मध्ये दिल्या जाव्यात. हळू हळू इंग्रजीचा वापर वाढवत जावा. या पद्धतीने इंग्रजीचे अनेक शब्द कानावर पडत असतात. दुसर पालकांना सूचना करता येईल की मुलांना त्यांचे आवडते कार्टून शोस ही इंग्रजीतून पाहायला सांगा.

२.     रीडिंग फ्लूएनसी

मी बऱ्याच वेळा पहिल आहे की मूल इंग्रजी मधून मराठीतील बाराखडी पाठ करतात. शिक्षक आणि पालक सुद्धा ते करायला सांगतात. मुळात मराठीतील बाराखडी आणि इंग्रजी मधील फोनएटिक साऊंड्स (phonetic sounds) मध्ये भरपूर फरक आहे. इंग्रजी वाचण्यासाठी इंग्रजीतली बाराखडीची मदत खूपच मर्यादित स्वरूपाची आहे पण जर मुलाना फोनएटिक साऊंड्स (phonetic sounds) शिकवले तर मूल खूप जलद गतीने वाचू शकतात.

उदा. १. क साठी इंग्रजी बाराखडी प्रमाणे k वापरतो पण फोनएटिक साऊंड्स (phonetic sounds) मध्ये K आणि C दोन्हीचा वापर होतो. २. MAT या शब्दाला बाराखडी प्रमाणे ‘मत’ असा उच्चार होतो पण त्याचा उच्चार मॅट असा आहे. तसेच MATE हा शब्द बाराखडी प्रमाणे ‘मते’ हा उच्चार होतो पण शेवटच्या अक्षरामुळे (E मुळे ) त्याचा उच्चार ‘मेट’ होतो. त्याला “magic E effect” अस म्हणतात. मराठी प्रमाणेच इंग्रजीतही बाराखडी पद्धत शिक्षक वापरतात आणि त्यामुळे मुलांचा प्रचंड गोंधळ होत असतो.

हे फोनएटिक साऊंड्स (phonetic sounds) ६ पायऱ्यांमधे वापरायची असते.

1.   Drill – यामध्ये मुलांना नवीन फोनएटिक साऊंड्स (phonetic sounds) ची ओळख विशिष्ट पद्धतीन करून दिली जाते. 

2.   Blending – ही दुसरी पायरी वेगवेगळे फोनएटिक साऊंड्स (phonetic sounds) एकत्र जोडून त्यातून शब्दाचा उच्चार कसा करायचं हे शिकवले जाते. (खालील विडियो हा पाहावा)

3.   Segmenting – तिसऱ्या पायरी मध्ये शब्दांमधून फोनएटिक साऊंड्स (phonetic sounds) वेगळेकसे करायचे हे मुलांकडून करून घेतले जाते. (खालील विडियो हा पाहावा)

4.   Decoding and reading – काही शब्द हे खूप मोठे असतात, त्यांची फोड (decode) करून ते मग ते एकत्र करून वाचयचे. तसेच या पायरी मध्ये फोनएटिक साऊंड्स (phonetic sounds) शी संबंधित आणि sight words असलेली वाक्य मुलांना वाचायला सांगितली जाते. Sight words म्हणजे असे शब्द की जे इंग्रजीत सातत्याने वापरले जातात.

5.   Spelling – ही शेवटची पायरी. या मध्ये शिक्षक संबंधित फोनएटिक साऊंड्स (phonetic sounds) चे शब्दउच्चार करतात आणि ते ऐकून मुलांना त्याची स्पेलिंग लिहावी लागते.

प्रत्येक आठवड्याला एक नवीन फोनएटिक साऊंड्स (phonetic sounds) ची मालिका शिकवली जाते. असा प्रयोग सतत १६ ते २४ आठवडे केल्यास मुलांना इंग्रजी वाचण्यात शुद्धता येते. महत्वच म्हणजे  पश्चात देशात सुद्धा हीच पद्धत वापरतात. अशा पद्धतीने मुलांना शिकवल्यास भरपूर फायदा होईल.

(पुढील लेखात रीडिंग कॉमप्रेहेशन पद्धततिने आणि काही फ्री मोबाइल अॅपस् चा वापर करून इंग्रजी मध्ये काशी सुधारणा करता येईल यावर प्रकाश टाकू)

फातीमाबी शेख – इतिहासाने दखल न घेतलेली पहिली महिला मुस्लिम शिक्षिका (2 min read)

फातीमा बी – इतिहासाने दखल न घेतलेली पहिली महिला मुस्लिम शिक्षिका

सावित्रीबाई फुले हे नाव शिक्षण आणि सामाजिक क्षेत्रात कार्य करणाऱ्या प्रत्येकाला सुपरिचित आहे. भारतीय स्त्रीवादाचा आणि शैक्षणिक एल्गारचा चेहरा म्हणून त्यांची ओळख आहे. अजून एक अशी स्त्री आहे तिला म्हणाव तस इतिहासात स्थान मिळाल नाही पण सावित्री-जोती यांच्या सामाजिक कार्यात त्या स्त्रीचा सिंहाचा वाटा होता. ती स्त्री म्हणजे फातीमाबी शेख, पहिल्या महिला मुस्लिम शिक्षिका, यांचे कार्यही सावित्रीबाईंप्रमाणेच महान आणि महत्वाचे आहे. 200 वर्षा पूर्वी मुस्लिममहिलेने घराबाहेर पडून शिक्षणकार्य करेन हे एक दिवा-स्वप्न होत. अशा कठीण परिस्थितीत फातीमाबी यांनी केलेले कार्य हे नक्कीच दखल घेण्यासारखे आहे. इतिहासाच्या पुस्तकात स्थान न मिळालेल्या या महान स्त्री बद्दल माहिती देणार हा लेख.

Source: theprint.in

सावित्रीबाई फुले यांच्या जयंतीला (3 जाने) पंतप्रधान मोदींनी सावित्रीबाईंना अभिवादन केले. इतकेच नव्हे तर सावित्रीबाईंचा सनातनी विचारधारेविषयीची मते माहिती असूनही RSS ने त्यांना मानवंदना दिली. पण सुरवतीला इतिहासाच्या पुस्तकांत सावित्रीबाईंचा साधा उल्लेख ही नसायचा. फातीमाबी यांच्या ही बाबतीत हेच झाले आहे. त्यांच्या कार्याची दखल इतिहासकारांनी म्हणावी तशी घेतली नाही.

समाजाने वाळीत टाकले असताना फातीमा बीचे कुटुंब सावित्री-जोति यांच्या मदतीला आले.

सावित्रीबाई फुले आणि जोतिबा फुले यांना त्यांच्या सुधारणा वादी विचारांमुळे वाळीत टाकण्याचे अनेक प्रयत्न झाले. त्यात त्यांना त्यांचे घर ही सोडावे लागले. त्यावेळी जोतिबा फुलेंचा मित्र उस्मान शेखने त्यांना मदत केली. सावित्री-जोति हे दोघे उस्मानच्या घरात राहत होते. पुढे याच घरात मुलींची शाळा भरविण्यात आली. फातिमाबी या उस्मानशेख  यांच्या बहीण होत्या.

धर्माच्या ठेकेदारांविरोधाला खंबीरपणे तोंड देणाऱ्या फातीमाबी

सावित्रीबाईंसोबत फातिमाबी यांनी सुद्धा सनातानी समाजकंटकांचे हल्ले सहन केले. फातीमा बी यांच्या वर दगडफेक झाली , त्यांच्यावर शेणही फेकले गेले. पण तरीही या दोघींनी कोणालाही न घाबरता स्त्री शिक्षणाचा किल्ला लढवत ठेवला. तसेच मुस्लिम कट्टरवादयांच्या नजरेत ही फातीमा बी यांचे कार्य खुपत होते. फातीमाबी यांचे कार्य हे त्यावेळच्या कट्टरवादयांना रुचणारे नव्हते. पण फातीमाबी यांनी या विरोधाला कधीही भीक घातली नाही.

आणि फातीमाबी शाळेत शिकवायला लागल्या

सावित्रीबाई दलित महिला तसेच काही उच्चवर्णीय मुलींना देखील शिकवत होते. तो काळ  असा होता की जोतिबा फुले मुलींना पूर्णवेळ शिकवू शकत नव्हते. कारण जो समाज पुरुषसत्ताक व्यवस्थेत दबला गेलाय त्या समाजाला एका पुरुष शिक्षकाने मुलींना शिकविणे कधीच सहन होणारे नव्हते. म्हणणून जोतिबा फुलेंनी सावित्रीबाईंना शिक्षिका म्हणून तयार केले. पण सावित्रीबाईंना ६ महिन्यांसाठी शाळेच्या कामासाठी नगरला जावे लागणार होते. मुलींना शिकवणार कोण हा प्रश्न उभा राहिला. त्यावेळी फातीमा बी यांनी शिक्षिका म्हणून जबाबदारी  व्यवस्थित पार पाडली. फातीमाबी या ५ शाळेतील मुलींना शिकवत होत्या. असे म्हणतात की जसे जोतिबाफुलेंनी सावित्रीबाईंना शिक्षिका म्हणून तयार केले त्याचप्रमाणे फातिमाबी याना सावित्रीबाईंनी लिहायला आणि वाचायला शिकवले.

Source: feminisminindia.com

फातिमाबी यांच्या कार्याबाबत मर्यादित संशोधन

आपल्याला फातीमाबी यांच्या बद्दलजी माहिती मिळते ती सावित्रीबाईंनी जोतिबा फुले लिहिलेल्या पत्रातून मिळते. फातीमा बी यांचे कार्य सावित्रीबाईप्रमाणे लिखित स्वरूपात कधी जतन केले नाही. तसेच फातीमा बी  यांनी त्यांच्या कार्याबद्दयाल काहीच लिहून ठेवले नाही, त्यामुळे आपल्याला त्यांच्याबद्दल फार कमी महिती मिळते. त्यांचे कार्य हे सावित्री-जोती यांच्या कार्याच्या तोडिस-तोंड आहे. कारण मूलतत्ववादाचा भयंकर पगडा असलेल्या तात्कालिक मुस्लिम समाजात एका स्त्रीने शिक्षण घेणे आणि सामाजिक कार्यात झोकून देणे याची आपण कल्पना ही करू शकत नाही.

सर अहमद खान यांनी १८७५ साली एका कॉलेज ची स्थापना केली, हेच पुढे जाऊन अलिगढ मुस्लिम विद्यापीठ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. सावित्री आणि फातीमाबी यांनी १८४८ साली मुलींसाठी शाळाचालू केली. पण इतिहासणे फातीमा बी यांच्या कार्याची दखल घेतली नाही. पुरुषयासत्ताक व्यवस्थेचा किडा हा मुस्लिमसमाजाला ही लागला आहे. त्यामुळेच की काय मुस्लिम विद्वानांनी फातीमाबी यांच्या कार्याला म्हणावे तसे महत्व दिले नाही. तो सन्मान त्यांना मिळायालाच हवा. सावित्री-जोती या मालिकेतून फातीमाबी बद्दल बरीच माहिती मिळत होती पण प्रेक्षकांची चांगल्या विषयाबद्दलची उदासीनतेमुळे ती मालिकाही थांबविण्यात आली. असो, ९ जानेवारी फातिमाबी यांच्या जयंती निमित्त त्यांच्या कार्याला अभिवादन करण्याचा हा  छोटासा प्रयत्न.

 

संदर्भ :

द प्रिंट , ९ जाने २०१९ Why Indian history has forgotten Fatima Sheikh but remembers Savitribai Phule  https://theprint.in/opinion/why-indian-history-has-forgotten-fatima-sheikh-but-remembers-savitribai-phule/175208/

शि द पिपल , २४ जाने २०२०, Fatima Sheikh: The Muslim Feminist Forgotten By Indian History https://www.shethepeople.tv/sepia-stories/fatima-sheikh-muslim-feminist-forgotten-history/

लेखक : प्रवीण, यांची शिक्षण क्षेत्रात फेलोशिप झालेल्या आहेत.  मागील १०+ वर्षांपासून सामाजिक क्षेत्रात गावपातळी ते राज्यपातळीवर शिक्षण आणि सामाजिक विकासाच्या अनेक प्रकल्पावर कार्य करीत आहेत. 

संपर्क : ७७३८८८२६९२