“The Social Dilemma”.......... नेटफ्लिक्स डॉक्युमेंटरी

PC : Google

 आपला रोजचा दिनक्रम काय असतो ? असे जर कोणी विचारले तर सहाजिकच उत्तर असते कि, अमुक- अमुक वाजता उठणे. त्यानंतर चहा- नाश्ता मग ऑफिस किंवा दररोजची कामे करायची. मग दुपारचे जेवण करून पुन्हा कामाला सुरूवात किंवा थोडी वामकुक्षी घ्यायची.  पुन्हा संध्याकाळचा चहा आणि रात्रीचे जेवण आणि अमुक वाजता झोपणे.

पण खरंच इतकाच असतो का आपला दिनक्रम ?

उत्तर : नाही........ अजिबात नाही.

आपल्या दिनक्रमाची पुन्हा उजळणी घेऊ.

सकाळी अमुक- अमुक वाजता उठल्यावर पहिला उश्याच्या बाजूला ठेवलेला मोबईलचे नोटिफिकेशन चेक करणे. रात्री झोपल्यापासूनचे काय काय सोशल मिडिया अपडेट आहेत. तिथे सहज अर्धा- एक तास घालवणे. नंतर चहा- नाश्ता करताना पुन्हा मोबाईलला बातम्या किंवा इतर अपडेट चेक करणे. ऑफिस किंवा दररोजचे कोणतेही काम करत असताना दर दहा ते पंधरा मिनिटांत सोशल मिडियाचे अपडेट बघत राहणे किंवा दिवसभर लॅपटॉपवर काम करत राहणे. दिवसातून कमीत कमी चार वेळा तरी instagram, facebook, twitter आणि youtube वर स्क्रोलिंग करत राहणे.  संध्याकाळी चहा आणि जेवण करताना हि सोशल मिडिया आणि यु ट्यूब हमखास असणारच. रात्री झोपेपर्यंत  हातात मोबाईल असणारच. पुन्हा तो उश्याला ठेवूनच तसेच झोपी जायचे.  पुन्हा दुसऱ्या दिवशी नोटीफिकेशन पासून सुरवात......................

Communication चे माध्यम हे कधी दैनंदिन जीवनातील आवश्यक गरज आणि सवय झाली हे कळलेच नाही. संपर्क आणि मनोरंजना सोबतच आपल्या बहुतेक प्रश्नांची उत्तरे हि “गुगल” बाबा चुटकीसरशी देतो. न कळणाऱ्या गोष्टी हि अगदी सोप्या आणि त्वरित कळतात.   आपल्याला पत्ता सापडत नसेल तर योग्य  पत्ता शोधून देईल. करोडो – अब्जावधीचे हिशोब क्षणात आणि अचूक करून देईल. त्यातील अलार्म आणि रिमांईडर आपल्याला महत्वाच्या मिटिंगची  याची आठवण करून देतो.  दूर राहणारे नातेवाईक व्हिडीओ कॉलमुळे रोज भेटू किंवा बघू शकतो. जगाच्या घडामोडी पण लगेच इंटरनेट क्रांती मुळे लगेच आपल्याला कळतात. सध्या लॉकडाऊन काळात हि अधिकाधिक कामे हि या इंटरनेट मुळे होत आहे. 

पण या इंटरनेट क्रांती – सोशलमिडियाची दुसरी नकारात्मक बाजू देखील आहे.

फेक न्यूज बातम्या हि क्षणात सगळीकडे पोहचतात. यामुळे मॉबलीन्चीग किंवा दंगली घडतात. काहीजन पब्जी किंवा टिकटॉक  सारख्या अनेक गेम्स आणि अप्लिकेशनच्या आहारी जातात. सोशल मिडियावर पोस्ट केलेल्या  फोटोचे लाईक्स आणि कमेंट वाढत का नाही म्हणून चिंताग्रस्त आणि नैराश्याकडे वाटचाल करू लागतात. सोशल मिडियावर हजारो मित्र- मैत्रिणी असतात सोशल मिडियावर चॅटिंगहि दिवस-रात्र सुरु पण  खऱ्या आयुष्यात एक जवळचा मित्र- मैत्रिण हि बोलायला नसते.  खोट्या बातम्या आणि अफवा यांच्या प्रभावी प्रसारामुळे खरे- खोटे यातील फरक हि न कळण्या इतके आपण असाहाय्य होऊन जातो.  

“The Social Dilemma” याच सर्व मुद्यांवर सविस्तर आणि परखड चर्चा करते.

“The Social Dilemma” हि नेटफ्लिक्सवर याच महिन्यात नुकतीच प्रदर्शित झालेली डॉक्युमेंटरी आहे.  हि डॉक्युमेंटरी पाहिल्यानंतर हमखास डोक्यात विचार येईल कि, सर्व अप्लिकेशन बंद करावे किंवा मोबाईल आणि   लॅपटॉप बंद करून काहीवेळ असेच सुन्न होऊन बसावे.

“The Social Dilemma” हि  डॉक्युमेंटरी जेफ ऑरलोव्स्की (Jeff Orlowski) यांनी दिग्दर्शित केली आहे. ज्यात सिलिकॉन व्हेलीतील अनेक गोष्टीवर बारकाईने चर्चा केली आहे. जी-मेलचे जी-चॅट (Gmail and G-chat), गुगल ड्राईव्ह, फेसबुकवरील लाईक बटण, फेसबुक पेजेस यासारख्या फीचर्समुळे फेसबुक, twitter, युट्युब, गुगल, instagram, pinterest सारख्या अप्लिकेशनचा वापर हा झपाट्याने कसा वाढला आणि या कंपनीची प्रगती व  महत्व हि अधिकाधिक वाढत गेले. पण त्यानंतर हावर्ड आणि न्यू-यॉर्क युनिवर्सिटीच्या संशोधनानुसार सोशलमिडीयाचा वापर हि ड्रग्स इतकाच हानिकारक आणि चिंताजनक आहे हे निदर्शनास आणून दिले. या संशोधनात समोर आलेल्या सोशल मिडिया व्यसनाबद्दल परखड भाष्य केले आहे.  या डॉक्युमेंटरीमध्ये फेसबुक, twitter, युट्युब, गुगल, instagram, pinterest सारख्या अप्लिकेशनच्या अधिकाऱ्यांचे इंटरव्ह्यू दाखविले आहेत. त्यांनी या सोशलमीडियाची सुरुवात कशी का केली ..... ते पुढे त्यांना काय वाटले किंवा कोणत्या नकारात्मक गोष्टी निदर्शनास आल्या याबद्दल चर्चा केली आहे.

या अधिकाऱ्यांची चर्चा आणि मुलाखतीचे  संभाषण सुरु असताना एका  कुटुंबाचे उदाहरण दिले आहे आणि हे उदाहरण खूपच चिंताग्रस्त करणारे आहे.  आपला सोशल मिडीयाचा वापर हा कसा वाढत जातो याचे अत्यंत बारकाईने विश्लेषण केले आहे.

या फिल्ममध्ये एका कुटुंबाचे उदाहरण खूप संवेदनशील पद्धतीने मांडले आहे. मला त्यातील एक प्रसंग खूपच सुन्न करून गेला. ज्यात ते  कुटुंब एकत्र जेवण्यासाठी बसताना त्यांची आई सर्वांचे मोबाईल एका डब्यात  बंद करून लॉक करते आणि हे लॉक एका तासानेच उघडेल असा टाईमर लावते. ती आई, वडील आणि तीन मुलं एकत्र जेवायला बसतात पण त्यांचे जेवण्यात अजिबात लक्ष नसते. सर्व कुटुंबियांचा अस्वस्थपणा आणि शांतता खूपच भीषण दिसते. तेवढ्यात एकाच्या मोबाईलला नोटीफिकेशनचा आवाज होतो व सर्वांची अस्वस्थता अजून वाढते. या कुटुंबातील ती मुलगी जेवत असताना खोट बोलून मोबाईल घ्यायला जाते हि... पण तो डबा लॉक असल्याने तिला मोबाईल घेता येत नव्हता. अखेरीस ती तो डबा फोडते आणि मोबाईल घेते...जेवण हि सोडून देते....व स्वतःच्या खोलीत जाऊन सेल्फीचे फिल्टर लावून फोटो अपलोड करत बसते. त्यावरील लाईक्स आणि कमेंटने तिला अधिक आनंद मिळतो तर त्यातील एका कमेंट मध्ये तिचे कान मोठे असते तर अजून सुंदर दिसली असती. या कमेंटमुळे ती चटकन नैराश्येकडे झुकू लागते. इतर कुटुंबीय पण जेवण सोडून आपले मोबाईल घेऊन आपल्या रूममध्ये निघून जातात. 

फ़क़्त एक तास मोबाईल नाही वापरायचा म्हणून इतका अस्वस्थपणा हि खरंच खूप टोकाची व्यसनाधीनता आहे.  असे अनेक प्रसंग खूप संवेदनशील पद्धतीने यात दाखविले आहेत. जर आपण आपल्या आयुष्यातदेखिल निरखून पाहिले तर आपल्या घरात किंवा आपल्या बाबतीत हि या घटना घडत असल्याच्या लक्षात येईल.

या डॉक्युमेंटरीमध्ये पुढे फेक न्यूजवर देखील सविस्तर चर्चा केली आहे.  खोट्या बातम्या किंवा अफवा या सोशल मिडियामुळे अधिक वेगाने पसरतात. यावर का कंट्रोल करता येत नाही? यामुळे सोशलमिडियाला होणारा फायदा कोणता? समाजाचे होणारे नुकसान कोणते? या फेक न्यूजमुळे आपण कसे हतबल होतो ? आपल्याला खरे-खोटे का ओळखता येत नाही ? फेक न्यूज आणि राजकारण यांचे कसे संबंध असतात? राजकारणाला याचा कसा फायदा होतो? अश्या प्रत्येक प्रश्नांवर अगदी चिकित्सकपणे चर्चा केली आहे. यासाठी हल्लीच कोरोना आणि लॉकडाऊनच्या   काळात देश-विदेशातील कोरोना बातम्याचे उदाहरणे मांडली आहेत. या फेक न्यूजमुळे झालेल्या दंगली, मॉब लिंचीग ते सिव्हील वॉर होण्याची शक्यता किती गंभीर आहे हे या  डॉक्युमेंटरीमध्ये मांडले आहे.

एकूणच संपूर्ण डॉक्युमेंटरीमध्ये आपण सोशलमिडीयाचा कसा वापर करतो... आपण आपल्या मोबाईलवर जे  प्रत्येक क्लिक करतो. त्या प्रत्येक क्लिकचे सायकोलोजिकली, पोलिटिकली आणि सोशली निरीक्षण कशाप्रकारे  केले जाते. आपला सर्व डाटा एकत्र स्टोअर करून त्यानुसार आपल्याला कसे मेन्यूप्लेनेट केले जाते.  आपल्या विचारांवर आणि कृतीवर सोशलमिडियाचे कंट्रोल कसे वाढत जाते. आणि महत्वाचे म्हणजे आपण सोशल मिडिया पुढे हतबल झालो आहोत हे आपल्याला कळत हि नाही. हे खूप संवेदनशील पद्धीतीने मांडले आहे.

या डॉक्युमेंटरीच्या अखेरीस सोशलमिडीयाच्या वापराचे ड्रग्समध्ये किंवा फेक न्यूज सारख्या गंभीर घटना घडू नयेत म्हणून डॉक्युमेंटरीमधील मुलखातदारांनी सोपे आणि आपल्याला माहित असेलेल्या काही टिप्स दिले आहेत. जे तुम्हाला ती डॉक्युमेंटरी पाहिल्यावर कळेलच.... मी त्या बद्दल इथे लिहिणार नाही.

शेवटी इतकेच म्हणेन कि, प्रत्येकाने हि डॉक्युमेंटरी नक्कीच बघायलाच पाहिजे.... त्यातून स्वतः मध्ये बदल देखील केलाच पाहिजे.  

लेखिका : अंजली प्रविण, ८+ वर्षांपासून समुपदेशक आणि डेटा विश्लेषक  म्हणून सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत आहेत. 

amkar.anju@gmail.com 

पुढील लेखासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा.

Degree मिळाल्यानंतर पुढे काय ? फेलोशिप म्हणजे काय माहिती आहे का ? सामाजिक क्षेत्रांशी संबंधित Fellowships

Capernaum - A painful journey of 12 year Zain

We have heard over and over again that no one is born a criminal. The Capernaum is the best example of how the situation makes a criminal. “Capernaum” is a Lebanese movie. It is a 2018 Lebanese drama film directed by Nadine Labaki. The film has bagged best Jury award in Cannes Film Festival 2018.

The plot of the movie centred to painful journey of 12 years boy, Zain. This film threw lights on the different issues of the children. The interesting fact is that the child actor in the lead role, the astonishingly talented Zain Al Rafeea, was a Syrian migrant working as a delivery boy in Beirut when he was spotted by Labaki. He is now settled in Norway and is already winning international awards too. It is a great film that deals with juvenile delinquency

The plot of the Movie

12 year Zain loved his 11-year-old sister Seher. When he found blood in her sister’s bottom part he cleaned her clothes and suggested her to not to tell mother. Zain knew that if his mother gets an idea of his sister's menstruation, she would marry her to the landlord. Zain has 5 siblings. It’s a typical lower-class family of Beirut. Zain did not go to school instead, he used to do delivery work in his landlord’s shop. One day he knew that her sister forcefully sent with father to marry with the landlord. He fought with his parents and run away from home. Then he met Rahil. Rahil was a Syrian illegal migrant lady living in Beirut with her illegitimate 1.5-year son. Zain started to stay with Rahil. Suddenly police booked Rahil as an illegal migrant. Zain left her son with one of the agents who assured him to send that small kid to a rich family. Zain wanted to go to another country and he knew that for that he needs identity documents. He returned home to get these documents but he found that his sister died due to premature pregnancy. In the fit of rage, 12-year kid stabbed the landlord.  

A 12-year boy, Zain serving imprisonment of 5 years in one of the remand home of Lebanon for stabbing a person who was responsible for the death of her sister. One day Zain called up the TV channels’ live show and demanded to sue his parents. His demand is accepted and litigation began. Judge asked the first question What do you want to sue your parents? Zain said “ Because I was born” 

A boy who blamed her parents for giving birth to him. He stabbed did that boy get justice in the court? Uneducated parents, who are ready to do 100 crimes for feeding their children, can justify the death of her daughter due to premature pregnancy? Why did zain feel that his birth was a criminal act of his parents? You will get the answer to these questions in the movie. This movie is available on Amazon Prime. 

The trailer of the movie: https://www.youtube.com/watch?v=ULUo0048xZE

Pravin Anjali

"CAPERNAUM"

एक बारा वर्षाचा मुलगा रिमांड होममधून लाइव्ह  टीव्हीवर येऊन.... आपल्या आई वडिलांवर केस दाखल करायची मागणी करतो आणि ती मागणी मान्य हि होते आणि ...... सुरु होतो त्याचा खटला.....

न्यायाधीश पहिलाच प्रश्न करतात कि....

Judge asked him, “Why do you want to sue your parents?”

Zain : Because I was born.   

एका १२ वर्षीय मुलाला आपल्याला जन्म देणेच का गुन्हा वाटू शकतो..... यावर अतिशय बारकाईने भाष्य करणारा हा “Capernaum” चित्रपट आहे.  हा चित्रपट नदीने लाबाकीने (Directed by Nadine Labaki) दिग्दर्शित आणि  खालेद मौझुनार  निर्मित (Produced by Khaled Mouzanar) केला आहे. मूळ चित्रपट अरेबिक भाषेतील आहे. या चित्रपटाने Cannes Film Festival-2018 मध्ये Jury Prize जिंकले आहे.  या चित्रपटातील मुख्य पात्र ‘झैन’(Zain) हा १२ वर्षाचा मुलगा आहे त्याच्या बालपणातील गुन्हेगारीकडे जाण्याचा प्रवास या चित्रपटात मांडला आहे. बैरुट या ठिकाणी झोपडपट्टीत राहणाऱ्या १२ वर्षीय  मुलावर एका माणसाला चाकूने प्राणघातक हल्ला (चाकूने भोकसणे )या गुन्ह्यासाठी अटक होते. या पासून चित्रपटाची सुरवात दाखवली आहे.  झैनला जेव्हा विचारतात कि, तुला का अटक केली तेव्हा “son of bitch” म्हणत त्या इसमाला मारले हे कोणतेही संकोच न आणता सांगतो.  आणि येथूनच फ्लॅश बॅक मधून झैनच्या गुन्हेगारी  पर्यंतचा प्रवास सुरु होतो.

या चित्रपटात झैनच्या घराची आर्थिक परिस्थिती गरीब दाखवली आहे. सोबत चार  लहान भावंडे हि असतात. झैन शाळेत न जाता जे जमेल ते मजुरी काम करत असतो. त्यासोबतच खोटे  बोलून आणि डॉक्टरचे प्रिस्क्रिप्शन दाखवून गोळ्या आणून त्याचा गैरवापर करत होते.  या चित्रपटात एक दृश्य वारंवार दाखवले आहे कि, जेव्हा त्याच्या वयाची मुले शाळेच्या गाडीतून यायचे त्या वेळेला तो मजुरी काम करत असायचा.  एके दिवशी अचानक कळते कि, ‘सेहेर’ त्याच्या बहिणीला मासिक पाळी आली आहे.  तिचे रक्ताचे कपडे तो धुतो तसेच स्वतःचे टी-शर्टची घडी घेऊन तिला कसे वापरायचे ते शिकवतो. दुकानातून सॅनेटरी नेपकीन चोरून आणून देतो. तसेच सेहेरला याबाबत आई-वडिलांना न सांगण्याची ताकीद देऊन ठेवतो. कारण कदाचित त्याला माहिती होते कि, जर सेहेरला  मासिक पाळी आल्याचे कळले तर तिचे लग्न लावून देतील.  तो ज्या दुकानात काम करायचा तेथील दुकानदार त्याच्या बहिणीवर कायम नजर ठेवून असायचा आणि हे झैनला कधीच आवडत नव्हते. अचानक एके दिवशी त्याला कळते कि, त्याच्या बहिणीचे त्या दुकानदारासोबत लग्न होत आहे. तेव्हा तो तिला पळवून नेण्याचे ठरवतो पण या आधीच तिला त्याच्या कडे दिले जाते. यात बालविवाह आणि त्या मुलीला विकलेले दाखवले आहे. हे सर्व पाहून झैन घर सोडून पळून जातो. त्याच बसमध्ये एक स्पायडर मॅनच्या वेशातील एक कोकऱोज मॅन त्याला भेटतो जो एका जत्रेच्या गेटवर उभा राहणारा वृद्ध इसम असतो.  तिथले मोठे खेळणी – आकाश पाळणे बघून तो हि त्या ठिकाणी उतरतो.  तो तिकडेच रस्त्यावर राहतो – खातो – झोपतो- काम शोधत असतो पण कोणी काम देत नाही. तिकडेच त्याला ‘राहील’ हि इथोपिअन स्थलांतरीत महिला भेटते. जी त्याला खायला देते म्हणून तिच्या मागे मागे तो तिच्या झोपडीत राहायला हि येतो.  ‘राहिल’ एक रेस्टोरंटमध्ये सफाई कामगार दाखवली आहे. ती कामच्या ठिकाणीच एका बाथरूममध्ये आपल्या तान्ह्या मुलाला लपवून ठेवत असते असे दाखविले.   झैन राहीलच्या झोपडीत राहू लागला आणि सोबत तिच्या लहान मुलाला ‘योनस’चा पण सांभाळ करू लागला.  राहील हि  स्थलांतरीत आणि नाव बदलून नोकरी करत असते.  तिचे ते काम हि जाते. तिला अटक होते. तर दुसऱ्याबाजूला झैन आणि योनस तिची वाट पाहत असतात. दुसऱ्या दिवशी तो कामाच्या ठिकाणी जाऊन तिचा शोध सुरु करतो. राहील सापडत नाही तर योनस चा सांभाळ आपल्यालाच करावे लागेल म्हणून पुन्हा काम शोधायला सुरवात करतो. हा सर्व प्रवास इतका वेदनादायक आणि भावनात्मक दाखवला आहे कि अनेक गोष्टी शब्दांत मांडणे हि अवघड होऊन जाते. त्याला नवीन काम मिळते पण त्यासाठी योनसला सोडावे लागणार होते आणि त्याचे ओळखपत्र किंवा जन्मदाखला हि कागदपत्रे लागणार होती. योनसच्या सोबतचे  काम करताना – खेळताना – त्याला जेवण भरवताना – त्याच्या सोबत झोपताना आणि अखेरीस त्याला परिस्थितीमुळे सोडून जातानाचा  क्षण हा पटकन डोळ्यात पाणी आणणारा अतिशय भावनात्मक क्षण दाखविला आहे. जेव्हा कागदपत्रे शोधायला घरी येतो तेव्हा त्याला त्याचे कागदपत्र तर सापडत नाही तसेच त्याला सेहेरचा मृत्यू झाल्याचे कळते. हे कळल्यावर तो खूप आकांडतांडव चिडचिड व्यक्त करतो आणि घरातील चाकू घेऊन पळत आसादला म्हणजेच सेहेरच्या नवऱ्याला मारायला जातो.  तेव्हा त्याला पोलीस अटक करतात.

चित्रपटाच्या अखेरीस कोर्ट रूम मध्ये तो आपल्याला , सेहर ला इतर भावंडाना आणि त्याची आई तेव्हा प्रेग्नंट असते त्याबद्दल खंत व्यक्त करत म्हणतो कि, जर आम्हाला सांभाळायला जमत नसेल किंवा चांगले पालनपोषण करता येत नसेल तर आम्हाला जन्म का दिला? आम्हाला जन्म देण्याचा अधिकार नाही. सेहेरचा बालविवाह ते हि एका प्रौढ इसमासोबत होतो. तसेच तिला त्या बालवयातच प्रेग्नसीमुळे मृत्यूला सामोरे जावे लागते.  झैनचा लहानापासूनचा प्रवास आज त्याला गुन्हेगारीकडे न्यायला प्रवृत्त केला. या सर्व परिस्थितीत  आई-वडील हि तितकेच दोषी होते.  हे अतिशय वास्तवादी चित्रण या चित्रपटात केले आहे.

या चित्रपटाचा शेवट झैनचा आयडी कार्ड साठी फोटो काढताना केला आहे...

ज्यात तो आधी नाराज उभा असतो पण फोटोग्राफरच्या एका वाक्याने "It's your ID card, not your death certificate" तो स्मित हास्य देतो.    कदाचित इथूनच त्याचे पुढील भविष्य चांगले होईल असे गृहीत केले असावे.

 

कोणीही जन्मतः गुन्हेगार नसतो हे वारंवार ऐकत आलो आहोत पण परिस्थिती कशी गुन्हेगार बनवते याचे उत्तम उदाहरण देणारा हा चित्रपट आहे. अनेक छोट्या छोट्या गोष्टी अतिशय उत्तम रीतीने या चित्रपटात मांडल्या आहेत जसे कि, राहील - योनस - सेहर या प्रत्येक पात्राचा हि वेदनादायक प्रवास या चित्रपटातून दिसून येतो.  बालगुन्हेगारीवर भाष्य करणारा हा एक उत्तम चित्रपट म्हणता येईल. तर नक्की बघा आणि या बाबत तुमची प्रतिक्रिया कळवा.